 ه‍.ق – ۴۱۱ ه‍.ق)، حماسه‌سرای نامی ایران  در آغاز کتاب مشهورش شاهنامه در ستایش پیامبر اکرم صلى الله علیه وسلم و جانشینانش می‌سراید:
ترا دانش و دین رهاند درست /*/ در رستگاری ببایدت جست
وگر دل نخواهی که باشد نژند /*/ نخواهی که دایم بوی مستمند
به گفتار پیغمبرت راه جوی /*/ دل از تیرگیها بدین آب شوی
چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی /*/ خداوند امر و خداوند نهی
که خورشید بعد از رسولان مه /*/ نتابید بر کس ز بوبکر به
عمر کرد اسلام را آشکار /*/ بیاراست گیتی چو باغ بهار
پس از هر دوان بود عثمان گزین /*/ خداوند شرم و خداوند دین
چهارم علی بود جفت بتول /*/ که او را به خوبی ستاید رسول

* * *
خواجه عبدالله انصاری معروف به پیر هرات ـ رح ـ (۴۸۱- ۳۹۶ه‍.ق)، از سلاله‌ی پاک صحابی جلیل القدر،‌ حضرت ابو ایوب انصاری رضی الله عنه است و در علم عرفان هم مرید و خلیفه‌ی شیخ ابوالحسن خرقانی ـ رح ـ است. مناجات‌های وی مشهور خاص و عام است. در رسائل جامع ایشان در نعت پیامبر اکرم صلى الله علیه وسلم با نام «سید اوحی» چنین آمده است:
سید اوحى علوم من لدنى /*/ شاه أو أدنى سریر رب زدنی التماس
راز او در خانقاه حسبی الله بی شمار /*/ ناز او در بارگاه لی مع الله بی قیاس
کوس صیت دولتش بر آسمان‌ها می‌زدند /*/ وز تواضع بر زمین او مشت جو می‌کرد آس
گفت حق ای گنج دانش رنج تو از بهر چیست /*/ گفت یا رب ! از برای امتان نا سپاس
قاف تا قاف جهان سرگشته بود انصاریا /*/ گر نبودی او که بودی هو پرست و حق شناس؟

* * *
شوریده‌ی غزنه ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی ـ رح ـ (۵۳۲- ۴۷۳؟ ه‍.ق) شاعر و عارف معروف ایرانی و از مفاخر بزرگ اهل سنت در قرن ششم، و صاحب مثنوی بزرگ «حدیقة الحقیقة» است. در قصایدش چنین می‌سرایند:
احسنت یا بدرالدجی لبیک یا وجه العرب /*/ ای روی تو خاقان روز وی موی تو سلطان شب
شمس الضحی ایوان تو بدرالظلم دیوان تو /*/ فرمان همه فرمان تو ای مهتر عالی نسب
فردوس اعلا روی تو حکم تجلّی کوی تو /*/ ای در خم گیسوی تو جان‌ها همه جانان طلب
صدر معین را سر تویی دنیا و دین را فر تویی /*/ بر مهتران مهتر تویی از تست دل‌ها را طرب

باز در جایی دیگر از قصایدش می‌گوید:
ای گزیده مر ترا از خلق ربّ العالمین /*/ آفرین گوید همی بر جان پاکت آفرین
از برای این که ماه و آفتابت چاکرند /*/ می‌طواف آرد شب و روز آسمان گرد زمین
خان تو بس با کمال و فضل تو بس با جمال /*/ روی تو نور مبین و رأی تو حبل المتین
نقش نعل مرکب تو قبله‌ی روحانیان /*/ خاک پای چاکرانت توتیای حور عین
مرگ با مهر تو باشد خوشتر از عمر ابد /*/ زهر با یاد تو باشد خوشتر از ماء معین
بر تن و جان تو بادا آفرین از کردگار /*/ جبرئیل از آسمان بر خلق تو کرد آفرین
این صفات و نعت آن مرد است کاندر آسمان /*/ از برای طلعتش می‌تابد این شمس مبین

* * *
برجسته‌ترین و نامدارترین چهره‌ی شعر و ادب فارسی اصفهان در سده‌ی ششم جمال الدین عبدالرزاق اصفهانی ـ رح ـ (م۵۸۸ ه‍.ق.) است. یکی از بهترین سروده‌های ایشان ترکیب‌بند مشهور وی در نعت و ستایش پیامبر بزرگوار اسلام صلى الله علیه وسلم است؛ در این سروده، او با بهره‌گیری از آیات و احادیث، شخصیت پیامبر اسلام صلى الله علیه وسلم را توصیف کرده است که هم از نظر زبان و بافت شعری استوار و سنجیده از کار در آمده و هم معنا و مضمون ابیات آن در اوج است و از ذوق و عاطفه‌ی خاصی حکایت می‌کند. قسمتی از این ترکیب‌بند را می‌خوانیم:
ای از برِ سِدره شاهراهت /*/  وی قبّه‌یِ عرش تکیه گاهت
ای طاقِ نُهم رواق بالا /*/ بشکسته ز گوشه‌ی کلاهت
هم عقل دویده در رکابت /*/ هم شرع خزیده در پناهت
مه طاسکِ گردن سمندت /*/ شب طُرّه‌یِ پرچم سیاهت
جبریل، مقیمِ آستانت /*/ افلاک، حریم بارگاهت
چرخ ار چه رفیع، خاک پایت /*/ عقل ار چه بزرگ، طفل راهت
خوردست خدا ز رویِ تعظیم /  سوگند به رویِ هم‌چو ماهت
ایزد که رقیب جان خرد کرد /*/ نامِ تو ردیف نام خود کرد
ای آرزوی قَدَر لقایت /*/ وی قبله‌ی آسمان سرایت
در عالم نطق هیچ ناطق /*/ ناگفته سزای تو ثنایت
هر جای که خواجه‌ای، غلامت /*/ هر جای که خسروی، گدایت
هم تابش اختران ز رویت /*/ هم جنبش آسمان برایت
جان داروی عاشقان حدیثت /*/  قفل دل گمرهان دعایت
بر دیده‌ی آسمان قدم نِه /*/ تا سرمه کشد ز خاک پایت
ای کرده به زیر پای کَونین /*/ بگذشته ز حدّ قاب قوسین

* * *
افضل الدین بدیل بن علی نجار معروف به خاقانی شروانی ـ رح ـ (۵۹۵- ۵۲۰ ه‍.ق.) شاعر قرن ششم و ملقب به «حسّان العجم»؛ وی درباره‌ی انگیزه‌ی نعت پیامبر صلى الله علیه وسلم می‌گوید:
ز بارگاه محمّد ندای هاتف غیب /*/ به من رسید که خاقانیا بیار ثنا
در قصیده‌ای چنین می‌سراید:
تا محضر نصرتت نوشتند /*/ آوازه شکست دیگران را
کانجا که محمّد اندر آمد /*/ دعوت نرسد پیمبران را
در قصیده‌ای که به معراج حضرت ختمی مرتبت صلى الله علیه وسلم اشاره دارد، چنین می‌گوید:
با سایه‌ی رکاب محمد عنان در آر /*/ تا طرّقوا زنان تو گردند اصفیا
آن با و تا شکن که به‌تعریف او گرفت /*/ هم قاف و لام رونق و هم کاف و نون بها
او مالک الرقاب دو گیتی و بر درش /*/ در کهتری مشجّره آورده انبیا
نطقش معلمی که کند عقل را ادب /*/ خُلقش مفرحی که دهد روح را شفا
ذاتش مراد عالم و او عالم کرم /*/ شرعش مدار قبله و او قبله‌ی ثنا

* * *
حکیم نظامی گنجوی ـ رح ـ (م۶۰۸ ه‍.ق.) صاحب پنج دفتر شعر پر آوازه‌ی «پنج گنج» یا «خمسه»، از شاعران بزرگ داستان‌سرای ایران در قرن ششم است. در آغاز کتاب «خسرو و شیرین» در نعت رسول اکرم صلى الله علیه وسلم می‌سراید:
محمّد کافرینش هست خاکش /*/ هزاران آفرین بر جان پاکش
چراغ افروزِ چشم اهل بینش /*/ طراز کارگاه آفرینش
سر و سرهنگْ میدان وفا را /*/ سپه سالار و خیل انبیا را
ریاحین بخش باد صبحگاهی /*/ کلید مخزن گنج الهی
یتیمان را نوازش در نسیمش /*/ از آن‌جا نام شد دُرّ یتیمش
به معنی کیمای خاک آدم /*/ به صورت توتیای چشم عالم
جوانمرد و حلیم و تند چون شیر /*/ زبانش گه کلید و گاه شمشیر
سریر عرش را نعلین او تاج /*/ امین وحی و صاحب سرّ معراج
بصر در خواب و دل در استقامت /*/ زبانش امتی گو تا قیامت
من آن تشنه لب غمناک اویم /*/ که او آب من و من خاک اویم

و در «لیلی و مجنون» می‌گوید:
ای شاه سوار ملک هستی /*/ سلطان خرد به چیره دستی
ای حاکم کشور کفایت /*/ فرمانده‌ی فتوی ولایت
ای بر سر سدره گشته راهت /*/ وی منظر عرش پایگاهت
ای خاک تو توتیای بینش /*/ روشن به تو چشم آفرینش
دارنده‌ی حجت الهی /*/ داننده‌ی راز صبحگاهی
ای کنیت و نام تو مؤید /*/ بوالقاسم وانگهی محمّد
سرجوش خلاصه‌ی معانی /*/ سرچشمه‌ی آب زندگانی
دوران که فرس نهاده‌ی توست /*/ با هفت فرس پیاده‌ی توست

* * *
شیخ محمد فریدالدین عطار ـ رح ـ (۶۱۸- ۵۴۰ ه‍.ق.) که کرامت‌های بسیاری از او بر سر زبان‌هاست، یکی از کبار اولیاء الله است که شهرت جهانی دارد و بدون شک از شاعران بزرگ و معتدل زبان فارسی است. ایشان نعت رسول الله صلى الله علیه وسلم را فرض عین می‌داند چنان‌که در «مصیبت نامه» در نعت پیامبر صلى الله علیه وسلم که بیش از دویست بیت است، می‌گوید:
آن‌چه فرض عین نسل آدم است /*/  نعت صدر و بدر هر دو عالم است
آفتاب عالم دین پروران /*/ خواجه‌ی فرمان ده پیغامبران
پیشوای انبیا و مرسلین /*/  مقتدای اولین و آخرین
جلوه کرده آفتاب روی او /*/ آسمان صد سجده برده سوی او
هشت جنت جرعه‌ای از جام او /*/ هر دو عالم از دو میم نام او
ای زمین و آسمان خاک درت /*/ عرش و کرسی خوشه چین جوهرت
تا که یک جان دارم و تا زنده‌ام /*/ بند بندت را به صد جان بنده‌ام
در زفانم جز ثنای تو مباد /*/ نقد جانم جز وفای تو مباد
نیستم من مرد وصف ذات تو /*/ این‌قدر هم هست از برکات تو
آن که او وصف از خدا داند شنید /*/ وصف کس آن‌جا کجا داند رسید

در «منطق الطیر» می‌گوید:
خواجه‌ی دنیا و دین گنج وفا /*/ صدر و بدر هر دو عالم مصطفى
آفتاب شرع و گردون یقین /*/ نور عالم رحمت للعالمین
جان پاکان خاک جان پاک او /*/ جان رها کن آفرینش خاک او
هر دو گیتی از وجودش نام یافت /*/ عرش نیز از نام او آرام یافت
آفرینش را جز او مقصود نیست /*/ پاک دامن‌تر از او موجود نیست

و در «الهی نامه» چنین می‌سراید:
محمّد مقتدای هر دو عالم /*/ محمّد مهتدای آل آدم
محمّد آفتاب آفرینش /*/ مه افلاک یعنی چشم بینش
بلی از انبیا او بود مقصود /*/ چو او آمد نبوت گشت مسدود
مثال انبیا هم‌چون سپاهست /*/ غرض از آمدن این پادشاهست
چو دین او منور کرد عالم /*/ شرایع نسخ شد و الله اعلم
کجا ماند جهانی پر ستاره /*/ چو شد خورشید روشن آشکاره

شیخ عطار بعد از این که در الهی نامه سیصد بیت در نعت پیغمبر صلى الله علیه وسلم می‌سراید، باز می‌گوید:
چه گویم چون صفات تو چنانست /*/ که صد عالم ورای عقل و جانست
جهان گر سر به‌سر خشخاش گیری /*/ به‌هر یک مادحی درباش گیری
ندانم تا ثنایت گفته آید /*/ وگر آید ترا پذرفته آید

بعد حکایت زن فاسق و فاسدی را که از مکه به مدینه نزد پیامبر اکرم صلى الله علیه وسلم می‌آید، بیان می‌کند که می‌گوید:
بر امید عطای تو رهی دور /*/ ز پس کردم من مسکین مهجور…
زن آنگه گفت: از پیکار و جنگت /*/ ز بیم خنجر و بیم خدنگت
ز صیت قوت و اندازه‌ی تو /*/ ز فضل معجز و آوازه‌ی تو
سواران عرب را سست شد پای /*/ کسی را سوی مطرب چون بود رای

که پیامبر اکرم صلى الله علیه وسلم بعد از شنیدن این سخنان ردایش را به او می‌بخشد و به اصحاب رضی الله عنهم هم می‌فرمایند که آن چه دارید، به او ببخشید. شیخ عطار هم این نعت خود را به بارگاه پیامبر صلى الله علیه وسلم عرض می‌دارد و می‌گوید:
زنی را یا رسول الله که دور است /*/ میان شرک در فسق و فجور است
چو بستاید ترا حرفی دو یک بار /*/ ز جودت می‌بیابد مال بسیار
نمی‌گردانیش نومید از خویش /*/ نمی‌ماند ز انعام تو درویش
تو می‌دانی که در وصف تو عطار /*/ بسی گردید بر سر هم‌چو پرگار
چو خاک کوی تو وصفت به جان کرد /*/ قبولش کن بدان گر می‌توان کرد
چو آن زن را رسید از تو ردائی /*/ رسد از تو به من آخر نوایی
به تشریفی مشرف کن تنش را  /*/ که نبود زان خبر پیراهنش را
استاد ندوی ـ رح ـ می‌نویسد: جمله‌ای [از عطار] که قلب مرا تکان داد، این گفته‌ی او بود که یا رسول الله صلى الله علیه وسلم ! حق همنامی مرا مراعات کن و به پیشگاه پروردگار در حق من شفاعت کن؛ زیرا که بزرگواران حق کسی را که هم‌نام آن‌ها باشد، مراعات می‌کنند. او می‌گوید:
گر چه ضایع کردم عمر از گناه /*/ توبه کردم عذر من از حق بخواه
از گنه رویم مگرانی سیاه /*/ حق هم نامی من داری نگاه

* * *
متکلم صاحب‌دل مولانا جلال الدین محمّد بلخی ـ رح ـ (۶۷۲- ۶۰۴ ه‍.ق.) که باید از سلاله‌ی پیامبران ش