ي كه پيروزي لشكر اسامه(رض) به دنبال داشت، فراتر و بيشتر از مانور قدرتي آنان بود و باعث شد تا مرتدهايي كه در فكر ستيز با مسلمانان بودند، دست از قيام و آشوب بر ضد اسلام بردارند و توان و قدرتشان، از هيبت اسلام درهم‌بشكند و مجبور شوند با مسلمانان، كنار آيند و صلح كنند. به هر حال، اعزام لشكر اسامه(رض) كار خودش را كرد و اثرش را پيش از آنكه مجاهدان، از جنگ بازگردند و سلاح‌هايشان را به زمين بگذارند، نشان داد و در دل مرتدان و كفار، هراس انداخت.(33) 
آري! بدون ترديد اعزام لشكر اسامه(رض) پيامدهاي زيادي براي مسلمانان به دنبال داشت؛ جبهه‌ي مرتدان در شمال شبه‌جزيره‌ي عربستان، ضعيف‌ترين جبهه‌ي پيش روي مسلمانان به شمار مي‌رفت و اين، از نتايج و آثار لشكر اسامه(رض) بود كه باعث شد تا شكست جبهه‌ي شمال براي مسلمانان، آسان‌تر از شكست دشمنان در عراق باشد. اعزام لشكر اسامه(رض) و پيامدهاي مثبت آن، نشان مي‌دهد كه ابوبكر صديق(رض) آگاهي و توانايي بيشتري از ديگران براي حل و فصل بحران‌ها داشته است.(34) 
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) البداية و النهاية (6/308)
2) الكامل از ابن‌اثير (2/226)
3) الشوري بين الإصالة و المعاصرة از عزالدين تميمي، ص82و83
4) ملامح الشوري في الدعوة الإسلامية، ص257
5) الشوري بين الإصالة و المعاصرة، ص83
6) تاريخ طبري (4/45)
7) تاريخ طبري (4/46)
8) تاريخ طبري (4/46)
9) آبل، منطقه‌اي در جنوب اردن است.
10) تاريخ طبري (4/47)
11) همان مرجع
12) مرجع سابق؛ تاريخ خليفة بن خياط، ص101
13) قصة بعث أبي‌بكر جيش أسامة، ص14
14) الكامل (2/227)
15) سوره‌ي اعراف، آيه‌ي56
16) شرح، آيه‌ي5
17) مسلم (4/2295)
18) قصة بعث أبي‌بكر جيش أسامة، ص24
19) قصة بعث أبي‌بكر جيش أسامة، ص29
20) البداية و النهاية (5/213و214)
21) تاريخ طبري (4/45)
22) قصة بعث أبي‌بكر جيش أسامة، ص39
23) تاريخ خليفة بن خياط، ص100
24) مرجع سابق، ص44
25) فتح الباري (8/146)
26) قصة بعث أبي‌بكر جيش أسامة، ص46
27) مرجع سابق، ص52
28) قصة بعث أبي‌بكر جيش أسامة، ص66
29) مرجع سابق، ص70
30) تاريخ الدعوة إلي الإسلام، ص269.
31) الصديق، نوشته‌ي هيكل پاشا، ص107.
32) تاريخ الدعوة إلي الإسلام، ص270
33) عبقرية الصديق، ص95
34) حركة الردة، نوشته‌ي دكتر علي عتوم، ص168موضع ابوبكر صديق(رض) در قبال جهاد با مرتدان، چيزي بود كه از سوي خداي متعال در دلش افتاد و به خواست خدا، موفقيت و پيروزي چشم‌گيري نيز به دنبال داشت.
ديدگاه ابوبكر(رض) در اين زمينه، نگاه درست و بجايي بود و همين موضع و ديدگاه، مايه‌ي خير و مصلحت اسلام و مسلمانان شد و قطعاً هر موضع ديگري در آن موقعيت، به شكست اسلام مي‌انجاميد و باعث شكل‌گيري دوباره‌ي جاهليت مي‌شد. اگر ابوبكر صديق(رض) به خواست و توفيق خداي متعال چنان تصميمي نمي‌گرفت، مسير تاريخ، دگرگون مي‌شد و شكل ديگري مي‌يافت؛ گذر زمان بر عكس مي‌شد و بار ديگر جاهليت فساد‌انگيز سر برمي‌آورد.(1) 
شناخت دقيق ابوبكر(رض) از اسلام و غيرت و غمخوارگيش براي ماندگاري دين، در سخنان آن بزرگوار تجلي يافت كه از ژرفاي وجودش نشأت گرفت و بر زبانش جاري شد و بر اين تأكيدكرد كه بايد براي پاس‌داشت و صيانت از كيان و هستي اسلام كوشيد تا اسلام به همان شكل زمان رسول‌خدا(ص) حفظ گردد. جملات كوتاهي كه ابوبكر(رض) هنگام امتناع برخي از قبايل عرب از پرداخت زكات به بيت‌المال بر زبان آورد، با كتابي پرحجم و خطابه‌اي بليغ و طولاني برابري مي‌كند؛ وي فرمود: «دين، كامل شد و نزول وحي از آسمان منقطع گرديد. پس آيا در دين كاستي بيايد و من زنده باشم؟!»(2) 
ابوبكر(رض) ديدگاه‌هاي صحابه(رض) را درباره‌ي جهاد با مرتدان، مورد ارزيابي قرار داد و پس از گوش‌سپاري به نظرات صحابه(رض) بر آن شد كه با مرتدان بجنگد. ابوبكر صديق(رض) شخصيتي بود كه همواره درست و به‌موقع تصميم مي‌گرفت و در آن موقعيت بحراني نيز تصميم بجايي گرفت و لحظه‌اي هم متردد و دودل نشد. بايد دانست كه ترديد و دودلي، هيچ‌گاه دامنگير ابوبكر(رض) نشد و اين، از ويژگي‌هاي بارز وي، در تمام مدت زندگانيش بود كه در تصميم‌گير‌ي‌ها شك و دودلي به خود راه نمي‌داد.(3) 
به هر حال صحابه(رض) به قاطعيت ابوبكر صديق(رض) برای جهاد با مرتدان پی بردند و دریافتند که وی، برای این کار مصمم است؛ ابوبکر(رض) فرمود: «به خدا قسم اگر افساری را كه (به عنوان زكات) به رسول‌خدا(ص) مي‌دادند، از من بازدارند، به خاطر آن، با آنها مي‌جنگم». تاريخ، اين سخن تاريخي ابوبكر(رض) را براي ما حفظ نموده و گذر زمان، آن را از یادها نبرده است. كان و گوهرِ وجودي ابوبكر صديق(رض) در جهاد با مرتدان، باشكوه‌ترين و زيباترين شكل پيشواي مؤمني را به تصوير مي‌كشد كه براي قومش، جان‌فشاني مي‌كند. ابوبکر صدیق(رض) در جهاد با مرتدان، بهترین استراتژی و راهبرد را در زمینه های روانی، دعوتی، اطلاعاتی، علمی و ارتباطی بکار برد. حسن(رض) استراتژی ابوبکر صدیق(رض) را در جریان رویارویی با مرتدان، به خوبی فرا گرفت که از مهمترین شاخص‌هاي آن می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
•	برقراري نظم و امنيت در شبه جزيره عربستان
شكي نيست كه جهاد ابوبكر صدیق(رض) با مرتدان، تأثیر بسزایی در فهم و شناخت حسن بن علی(رض) نسبت به مسایل و واقعیتهای جامعه به جای نهاد؛ چه از طریق مشاهده و چه از طریق شنیدن اتفاقات و رخدادهای دوران ابوبکر صدیق(رض). البته شاخص‌هاي سیاست خارجی ابوبکر صدیق(رض) نیز نمایه‌ي واضح و روشني براي نخبگان آن دوران، از جمله حسن بن علی(رض) به تصویر کشید. گفتنی است: در دوران خلافت ابوبكر صديق(رض) مهم‌ترين اهداف و شاخص‌هاي سياست‌گزاري خارجي حكومت اسلامي به شرح زير تبيين شد:
•	ارائه‌ي نمايي باشكوه و قدرتمند از اسلام به ساير ملت‌ها.
•	پيگيري فرمان رسول‌خدا(ص) درباره‌ي جهاد.
•	عدالت‌گستري و مهرورزي درميان مردم مناطق فتح‌شده.
•	برداشتن هرگونه زور و اجبار از مردم.
برنامه‌ها و شيوه‌هاي جنگي ابوبكر صديق(رض) نیز جزو فرهنگ و ادبیات آن نسلی گردید که حسن بن علی(رض) یکی از پیشاهنگان آن، بشمار می رفت. بازنگاهي به فتوحات دوران ابوبكر صديق(رض) اين امكان را فراهم مي‌آورد تا اساسي‌ترين برنامه‌هاي جنگي اين خليفه‌ي بزرگوار و چگونگي كاربري اسباب و زمينه‌ها از سوي وي، به عنوان يك سنت الهي نمايان گشته و از چند و چون عوامل نزول نصرت و پيروزي مسلمانان در جريان فتوحات خليفه‌ي اول آگاهي يابيم. برخي از اين برنامه‌ها عبارتند از:
•	پرهيز از شتاب‌زدگي در ورود به قلمرو دشمن.
•	بسيج و فراخوان عمومي براي جهاد در راه خدا.
•	تشكيل نيروهاي امداد و پشتيباني.
•	هدفمند كردن جنگ.
•	اولويت‌بندي و سنجيدگي در عمليات نظامي.
•	عملكرد فرماندهان، سنجه‌ي عزل و نصب.
•	ايجاد تحول در شيوه‌هاي عملياتي بر اساس شرايط.
•	بي‌نقص بودن خطوط ارتباطي خليفه با فرماندهان لشكري.
•	فراست و تيزبيني خليفه.
برنامه‌هاي عملياتي فتوحات از همان نخست، برخاسته از فر