ا برادرش حسين و نيز پسرعمويش عبدالله بن جعفر(رض) و ساير افراد بلندپايه‌ي خلافتش، مشورت نمود كه در صفحات آينده، به شرح اين موضوع خواهيم پرداخت. به‌هر حال شورا، يكي از اركان شريعت و پايه‌هاي احكام شرعي و قضاوت به‌شمار مي رود و كسي كه در زمينه‌ي صدور احكام با اهل علم و دين، مشورت نكند، عزلش، واجب است و در اين، هيچ اختلاف نظري وجود ندارد.(68) 
خداي متعال، مي‌فرمايد:
(وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ) (شوري:38)
«و كارشان، به شيوه‌ي رايزني و بر پايه‌ي مشورت با يكديگر است».
جصاص حنفي رحمه‌الله در توضيح اين آيه، چنين نگاشته است: «و اين، بيانگر جايگاه ويژه‌ي شوراست كه قرآن، آن را در کنار ايمان و اقامه‌ي نماز، ياد مي‌كند و اين نكته را مي‌رساند كه همه‌ي ما، به مشورت و رايزني با يكديگر، دستور داده شده‌ايم».(69) 
طاهر بن عاشور مي‌گويد: «از مجموع گفتار جصاص، چنين برمي‌آيد كه مذهب و ديدگاه ابوحنيفه(رض) بر وجوب شوراست».(70) 
نووي رحمه‌الله مي‌گويد: ياران ما، در اين اختلاف نظر دارند كه آيا شورا، بر رسول‌خدا(ص) واجب بوده يا همچنانكه براي ما سنت است، براي آن حضرت(ص) نيز سنت بوده است؟ ديدگاه صحيح نزد ايشان، وجوب شورا براي رسول خدا(ص) مي‌باشد و اين، برگرفته از فرموده‌ي خداي متعال است كه مي‌فرمايد:
(وَشَاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ) (آل‌‌عمران:159)
«و در كارها با آنان، مشورت و رايزني نما».
جمهور فقها و محققان اصول، بر اين عقيده اند كه صيغه‌ي امر، براي وجوب است.
ابن‌تيميه رحمه‌الله گفته است: هيچ ولي امر و كارداري، از مشورت و رايزني با ديگران، بي‌نياز نيست؛ چراكه خداي متعال، پيامبرش را به مشورت و رايزني با اصحاب(رض) دستور داده و فرموده است:
(فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِينَ) (آل‌‌عمران:159)
«پس از آنان، درگذر و برايشان طلب آمرزش نما و در كارها با آنها، مشورت و رايزني كن و هنگامي كه (پس از شور و تبادل آرا) تصميم به انجام كاري گرفتي، (قاطعانه دست به‌كار شو و) بر خدا توكل نما. همانا خداوند، توكل‌كنندگان را دوست دارد».
شورا، يكي از اركان نظام اسلامي است و نقش به‌سزايي در تشكيل و پيدايش جامعه‌ي اسلامي دارد. رژيم شورايي، به‌خاطر اهداف بزرگ و حكمت‌هاي والايي، مشروع گرديده و مصالح و منافع زيادي براي امت، در خود دارد كه عايد امت، حكومت و جامعه‌ي اسلامي مي‌گردد؛ از جمله:
1ـ شورا، گونه‌اي از گفتمان آزاد و از بهترين شيوه‌هاي آشكار شدن ديدگاه‌هاي عموم است و به پيوند حاكم و شهروندان، قوت و اطمينان مي‌بخشد و فضايي سالم بر روابط رييسان و زيردستانشان، حاكم مي‌گرداند و بهترين روش براي از بين بردن شك‌ها و نگراني‌هايي است كه در اذهان عموم شكل مي‌گيرد و تصورات نادرستي را كه در سايه‌ي استبداد و غوغاسالاري(71) ، به وجود مي‌آيد، از ميان مي‌برد.
2ـ زيرساخت‌ها و مبادي اسلامي، چنين اقتضا مي‌كند ‌كه هر يك از افراد، احساس نمايد كه در جامعه و گروه، داراي نقشي است؛ و شورا، اين فرصت را فرا روي تمام افراد مي‌نهد تا توانمندي‌ها، مهارت‌ها، ديدگاه‌ها و انديشه‌هاي خويش را در خدمت جامعه قرار دهند و بدين‌سان، براي همگان، اين فرصت فراهم مي‌گردد كه به طرح ديدگاه‌هايشان در مسايل عمومي بپردازند.
3ـ شورا، پيوند عاطفي و فكري آحاد امت را به ارمغان مي‌آورد و در سايه‌ي شورا، هر يك از افراد، به ارزش شخصيتي، فكري و انساني خويش پي مي‌برد و از اين‌رو با تمام وجود براي حفظ منافع امت اسلامي، مايه مي‌گذارد و بدين‌سان تمام توانمندي‌هاي نهفته در امت، نمايان مي‌گردد.
4ـ شورا، نقش بسزايي در حل بحران‌هاي اجتماعي و رسيدگي به مطالبات سركوفته‌اي دارد كه سرخوردگي و بي‌اعتمادي شهروندان و حتي خشم و كينه‌ي‌ آنان را به دنبال داشته است؛ از اين‌رو شورا، اركان نظام را محكم مي‌گرداند و اعتماد و رضايت مردم را جلب مي‌نمايد.
5 ـ شورا، يادآور اين نكته است كه صاحبان اصلی قدرت، آحاد امتند و رييس حكومت، نماينده‌ي‌ آنان براي تأمين حقوق آنهاست.
6 ـ مشورت و رايزني با ديگران، اجراي فرمان خداي متعال، و اقتدا به رسول اكرم(ص) است؛ اين مزيتِ مشورت، بر ساير مزايايي كه پيشتر بيان شد، برتري دارد و همين، مهم‌ترين عامل موفقيت، نظام شورايي است.(72) 
[6] حسن(رض) در يكي از اندرزهايش به مسلمانان فرمود: «اي فرزند آدم! خود را از آنچه خداي متعال، حرام نموده، دور بدار تا عابد و اهل اطاعت باشي و به آنچه خداي متعال، نصيبت فرموده، خرسند و راضي باش تا بي‌نياز گردي و با همسايه‌ات، به‌خوبي رفتار كن تا مسلمان كاملي، محسوب شوي و با مردم، آن‌گونه رفتار كن كه دوست داري با تو رفتار كنند كه در اين صورت، عادل به‌شمار مي‌آيي. پيش از شما كساني مي‌زيستنند كه مال زيادي جمع‌آوري مي‌نمودند و ساختمان‌هاي محكمي مي‌ساختند و آرزوهاي دور و درازي داشتند، اما آنچه جمع كردند، نابود گشت و عملشان، بيهوده و بي‌نتيجه ماند(73)  و خانه‌هايشان، قبرستان آنان گرديد. اي فرزند آدم! تو، از آن زمان كه از شكم مادر زاده شده‌اي، عمرت را تباه مي‌كني؛ پس با آنچه كه در دست داري، آنچه را كه در پيش روي توست، به دست آور. چراكه مؤمن، (از زندگي دنيا) زاد و توشه بر مي‌دارد و كافر، فقط بهره مي‌جويد و بس».(74)  آن‌گاه اين آيه را تلاوت فرمود:
(وَتَزَوَّدُواْ فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى) (بقره:197)
«و توشه برگيريد كه بهترين توشه، تقوا و پرهيزگاري است».
اينك به شرح اين موعظه‌ي حكيمانه ي حسن(رض) مي‌پردازيم:
◘ شرحي بر اين سخن حسن(رض) كه: «خود را از آنچه خداي متعال، حرام نموده، دور بدار تا عابد و عبادت‌گزار باشي».(75) 
حسن بن علي(رض) مردم را به دوري از آنچه خداي متعال، حرام فرموده، فرا مي‌خواند و كسي را كه از حرام دوري نمايد، عابد و عبادت‌گزار برمي‌شمارد. روي آوردن به حرام، انسان را به غفلت مي‌اندازد و او را در معرض خشم و غضب الهي قرار مي‌دهد؛ همان‌طور كه روي آوردن به حرام و غفلت از اطاعت و بندگي خداي متعال، دو سبب اصلي آسيب‌هاي دنيوي و زيان‌هاي اخروي هستند. ابن‌قيم ‌رحمه الله مي‌گويد: اندك بودن توفيق و خراب شدن انديشه، و پوشيده ماندن حق و حقيقت بر بنده و همچنين تباهي دل و سستي و تنبلي در ذكر و ياد خدا و نيز ضايع شدن وقت، نفرت و بيزاري خلق خدا و دوري از خداي متعال، عدم اجابت دعا، قساوت قلب و سنگ‌دلي، از ميان رفتن بركت روزي و عمر، محروميت از علم و دانش، خفت و خواري، ذلت در برابر دشمن، تنگ‌دلي و مبتلا شدن به هم‌نشيني با دوستان نابابي كه وقت انسان را ضايع مي‌كنند و قلبش را به تباهي و فساد مي‌كشند و غم و غصه‌هاي طولاني، تنگناهاي زندگاني و پريشاني و آزردگي خاطر، همه، ره‌آورد معصيت خدا و غفلت از ياد اوست؛ همان طور كه آب، بذر را به ثمر م