ده بود و اگر شکایتی از فرمانداران به او می‏رسید می‏گفت: بار خدایا! من به آنان فرمان نداده ام که بر بندگانت ستم کنند یا حق تو را رها کنند.(4)  هنگامی‏که از ‭یکی از فرماندارانش شکایت کردند و اتهام ثابت گردید، او را با تازیانه زدن و زندانی نمودن ادب نمود.(5) 
امیرالمؤمنین علی(رض) همواره فرماندارانش را نصیحت می‭کرد، همانگونه که‭ یک بار مجموعه‭ای از فرمانداران را نصیحت کرد، از جمله قیس بن سعد که وقتی به فرمانداری مصر منصوب کرد او را چنین نصیحت نمود: «در حالی به مصر برو که لشکری همراهت باشد، چون همراهی لشکر با تو سبب هراس بیشتردشمن می‏شود و دوست و یاورت بیشتر قدرت می‏گیرد، پس هر‏گاه وارد مصر شدی با نیکوکار نیکی کن و با بدکار به سختی رفتار نما و با عام و خاص مهربان باش، زیرا مهربانی نیکی است».(6) 
از جمله‏اندرزهای ایشان به قیس بن سعد در یکی از نامه‏هایش این است: «‏به حق خراج و مالیات بگیر، با رفتاری منصفانه به لشکرت نیکویی کن و آنچه خدا به تو آموخته به دیگران یاد بده».(7)  
بعضی از نامه‏هایی که برای تعیین فرمانداران به شهرها می‏فرستاد مشتمل بر پندها و رهنمودها هستند، از آن جمله نامه‭ای که علی‏(رض) به محمد بن ابوبکر در ولایت مصر نوشت و وی آن را برای مردم قرائت کرد، این نامه حاوی اندرزهایی برای عموم مردم و خود فرماندار بود.(8) 
ارتباطهای متعددی بین علی و فرماندارانش به صورت نامه نگاری، شفاهی و ارتباط مستقیم برقرار بود، وقتی این فرمانداران برای دیدار امیرالمؤمنین یا برای مشارکت در جنگ با خوارج به کوفه آمدند با آنها گفتگو کرد، از امیرالمؤمنین نقل شد که در موسم حج با فرماندارانش ارتباط برقرار می‏کرد آنگونه که خلفای سابق چنین می‭کردند، علی(رض) فرد مورد اعتمادی را به عنوان نایب خود به حج می‏فرستاد، چنان که فرزندان عباس و غیره را برای این کار می‏فرستاد، فرمانداران حوزه شرق بیشتر از همه فرمانداران با علی‏(رض) ارتباط داشتند، چون آنها به کوفه نزدیک بودند و هیئت‏هایی از حوزه فرمانداری آنان همواره با کوفه در رفت و آمد بودند. و علی‏(رض) بسیاری اوقات فرمانهایی به صورت اندرز و نصیحت صادر می‭کرد که برای فرمانداران روش کار را توضیح می‏داد، برخی از این فرمانها به صورت کتبی و بعضی شفاهی صادر می‭شد، در یکی از نامه‏های امیرالمؤمنین به فرماندارانش آمده است: «شما خزانه داران حاکم، وکلای امّت و نمایندگان ائمه هستید، هیچ کس را از رسیدن به نیازش باز ندارید، وقتی خراج و مالیات می‏گیرید لباس زمستانی و تابستانی و همچنین چارپایانی که با آن کار می‭کنند را از آنها نگیرید، برده‭ای را که دارند از آنها نگیرید و به خاطر یک درهم کسی را شلاق نزنید، به مال فرد نمازگزار یا کسی که با مسلمین پیمان صلح بسته دست درازی نکنید».(9) 
یکی از دهقانان نزد علی آمد و از فرماندار او شکایت کرد، علی‏(رض) به آن فرماندار نوشت: «دهقانان شهر تو از سخت گیری و درشت خویی تو شکایت کرده‭اند»، با آنان رفتاری میانه داشته باش، سختی را با نرم خویی و مهربانی آمیخته کن، نه آنان را کاملاً از خود دور کن و نه بیش از حد آنان را به خود نزدیک نما، چون مشرک هستند و صلاحیت نزدیکی به تو را ندارند و از سویی چون عهد و پیمان صلح بسته‏اند نباید رانده شوند و مورد ستم قرار گیرند».(10)  
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) تاریخ یعقوبی 2/204
2) الولایة علی البلدان 2/33
3) تاریخ طبری 5/600، 601
4) الفتاوی 28/151
5) الولایة علی البلدان 2/34 به نقل از الکامل ابن اثیر.
6) الولایة علی البلدان 2/36
7) الولایة علی البلدان 2/36
8) تراث الخلفاء الراشدین ص156
9) نهج البلاغة 2/155
10) پیشین.<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:378.txt">مقدمه</a><a class="text" href="w:text:379.txt">1- تعیین وزراء</a><a class="text" href="w:text:380.txt">2- تشکیل مجالس شوری</a><a class="text" href="w:text:381.txt">3- تشکیل لشکر و تجهیز آن</a><a class="text" href="w:text:382.txt">4- ترسیم سیاست خارجی در زمینه جنگ و صلح</a><a class="text" href="w:text:383.txt">5- حفاظت از امنیت داخلی</a><a class="text" href="w:text:384.txt">6- تشکیل دستگاه قضایی در فرمانداری</a><a class="text" href="w:text:385.txt">7- هزینه‏ های مالی</a><a class="text" href="w:text:386.txt">8- کارگزاران تابع فرمانداران، و پیروی از آنها</a><a class="text" href="w:text:387.txt">9- اصناف و قشرهای جامعه</a><a class="text" href="w:text:388.txt">10- تربیت با مجازات و پاداش</a><a class="text" href="w:text:389.txt">11- نقش عرفا و نقیبان در تثبیت نظام ولایات</a></body></html>امیر المؤمنین‏(رض) از اینکه همه قدرت در دست یک نفر باشد اباء می‏ورزید، بلکه اصل نزد او توزیع قدرت و تعیین صلاحیتها بود، ایشان ابن‏عباس را به فرمانداری بصره منصوب کرد و زیاد را به عنوان مسئول جمع آوری مالیات و بیت المال مشخص کرد و تنها به‭این امر بسنده ننمود، بلکه به ابن‏عباس دستور داد که به سخنان ابن زیاد گوش کند و از او اطاعت نماید، (1) ، این روش اوج کنترل اداری است، زیاد در چهارچوب فرمانداری از ابن‏عباس اطاعت می‏کند و ابن‏عباس در چهارچوب کار بیت المال و خراج از او اطاعت می‏نماید. وی برای امور قضایی ابو الأسود دؤلی را منصوب کرد.(2) 
با بررسی نامه‭ای که امیر المؤمنین به مالک اشتر نوشت می‭توانیم صلاحیتهای داده شده به فرمانداران را ملاحظه کنیم، ما می‏کوشیم این تصویر را واضح تر کنیم و به تفصیل آن را ارائه دهیم:
-------------------------------------------------------------------------------------------------
1) تاریخ طبری 5/580
2) تاریخ خلیفه بن خیاط ص200امیر المؤمنین در نامه‭اش به مالک اشتر می‏فرماید: «وزیران بد و شرور تو کسانی هستند که قبلاً وزیر افراد شرور بوده‭اند، هر کس با افراد شرور مشارکت داشته باشد نمی‭تواند محرم و رازدار تو قرار گیرد، زیرا آنان همکار و برادر ستمگران هستند، تو به جای آنها افراد بهتری را می توانی پیدا کنی که فکر و قدرت اجرایی همچون آنان را دارند که با ستمگر در ستمش و با گناهکار درگناهش همکاری نکرده‭اند، چنین کسانی بهترند‏، بهتر تو را یاری کرده و با تو مهربان تر خواهند بود و کمتر به کسانی دیگر غیر از تو توجه می‏نمایند».
در این متن که امیر المؤمنین به صورت اندرز بیان کرده‏اند نقاط و حقایق ذیل را متذکر شده است:
الف - تعیین وزیران در صلاحیت والی و فرماندار می‏باشد.
ب - شرایطی که به موجب آن والی وزیرانش را انتخاب می‏کند.
ج - طریقه تعامل و روابط دو جانبه والی و وزیر.
د - وظیفه‭ی وزیر.
امیر المؤمنین تعداد وزرا را ذکر نکرده و فقط لفظ جمع را به کار برده است، از این عبارت چنین بر می‏آید که فرماندار به‏اندازه‭ی نیاز می‭تواند معاون و همکار داشته باشد، چون کار وزیر این است که با فرماندار در کارهایش همکاری نماید، امیر المؤمنین شرایطی را مشخص می‏کند از جمله اینکه وزیر درگذشته نباید وزیر فرمانداران شرور بوده باشد، فرماندار از بین مجموع وزرا یک وزیر را به عنوان معاون خود در پیشبرد کارها انتخاب نماید و این انتخاب بر اساس این گفته از امیر 