‌شود و اگر نگاهی به تاريخ بيندازيم می‌بينيم كه‌از زمان صحابه تا عصر ما همواره نام علما بر سر زبانهاست و تاريخ زندگي آنان را در كتابها، سخنرانيها و درسهاي علمی ‌حفظ كرده و بياد دارند، در حالي كه نام ثروتمندان بزرگ با مرگشان از صفحه‌ي ذهن مردم و تاريخ حذف شده و بسي اوقات هنوز زنده‌اند، امّا ديگر نام آنان از گفتار و ذهنها پاك شده‌ است.(10)  
3-فقیه واقعی کدام است؟
فقيه به تمام معنا كسي است كه مردم را از رحمت خدا نااميد نكند و از عذاب خدا بي خبر و غافل نگاه ندارد و آنان را از گناه برحذر دارد که ‌از قوانين و دستورات قرآن منحرف نشوند و بايد دانست كه عبادت بدون علم و علم بدون درك و تفهّم و تلاوت قرآن بدون تدبّر هيچ خیري نيست.(11) 
در اين جمله ‌اميرمؤمنان (رض) شرح می‌دهد كه لازم است فقيه به صفت برابري و اعتدال در امور دنيا و تلاش براي اصلاح مردم پايبند باشد، به اين صورت كه دعوتگر در مسير دعوت بين ترس و اميد زندگي كند و مردم را تا آن حد نترساند كه‌از رحمت خداوندي نوميد شوند و آن قدر هم امیدوار به عفو و گذشت خدا نكند كه‌از عذاب الهي احساس امنيت و غفلت كنند و علي(رض) در اين عبارت شرح می‌دهد كه عالم نبايد گناهان را آن قدر ساده به حساب به شمار آورد كه مردم بدون پروا گناه كنند و با محافظت از ايمان و تقوا در ميان مردم زندگی کند و همزمان برای بالا بردن سطح مردم بسوی کمال تلاش نمايد، آنها را به سوي تكامل سوق دهد و مردم را با قرآن همسو و مرتبط كند. اين گونه‌ اهميّت قرآن و برتري مطلق آن را بر ديگر چيزها به تصوير می‌كشاند و در همين راستا علماء می‌توانند قرآن را به مردم بفهمانند و آموزش دهند، در نتيجه مردم به قرآن كه ‌اوّلين منبع هدايت است عمل می‌كنند و به چيزهاي ديگر روي نمی‌آورند، بديهي است كه سنّت رسول خدا (ص) شرح و توضيح قرآن است و توجّه به قرآن به معناي روي آوردن به سنّت است و سپس سيدنا علي توضيح مي‌دهد كه ‌از مهمترين شروط قبولي عبادت و اعمال شرعي اين است كه اگاهانه با قرآن و سنّت صحيح منطبق باشد. علم و عبادت بدون عقيده‌ي صحيح سودي نخواهد داشت. در پايان اين سفارش، به بيان اهميت تدبّر در آيات قرآن اشاره مي‌كند، چون تمام خير و نیکی‌ها در درک مفاهيم قرآن كريم براي عمل به احكام آن نهفته ‌است و بايد در هنگام قرائت با دل و جان و اعضاء و اندام، متمركز در قرآن باشيم و تمام توانمندی خویش را براي فهم منظور خداوند به كار گيريم و به آن عمل كنيم و کلیه‌ی موانع بين خود و كتاب خداوند را از میان برداريم و براي اين كار لازم است عمل به تمام معنا براي خداوند خالص باشد و خالصآنه از دين او پيروي كنيم و براي فهم دين خدا و رسيدن به حق تلاش كنيم. حتّی اگر اين تلاش منجر به جدايي از خانواده، مال، فرزند و جاه و مقام دنيوي شود، چرا كه ‌آنچه نزد خداوند است، بهتر و هميشگي است و نیز از پندهاي قرآن پند پذیر باشیم و با مفاهيم اين كتاب بزرگ درس بگيريم و به ياد خدا باشيم.(12) 
4- چقدر براي دل خنک است
شعبي گويد: علي (رض) در حالي به نزد ما آمد كه می‌گفت: چقدر براي دل و مایه‌ی راحتی است؟ پرسيدند قضيه چيست؟ گفت: وقتي چیزی را نمیدانی بگویی: «الله‌اعلم»: (خدا داناترین است).(13)
5- نقش علماء در آموزش مردم
امير مؤمنان علي(رض) می‌گويد: خداوند از افراد بي سواد و جاهل آن عهد و پيمان محكم را براي‌ يادگيري نگرفته كه ‌از علماء برای آموزش گرفته است.(14) 
6- خير و نيكي علم زياد است، نه ثروت و فرزند
علي (رض) می‌گويد: خير اين نيست كه مال و فرزند زياد داشته باشي، بلكه خير و عزتت در آن است كه‌ از علم و دانش زياد برخوردار و حليم و بردبار باشي و در برابر مردم خوشحال باشی به اینکه پروردگارت را عبادت می‌كني و اگر بخوبي عبادت كردي، خدا را سپاس گويي و اگر توفيق نيافتي به خوبي عبادت كني از خداوند طلب مغفرت كني، در دنيا هيچ خيري نيست مگر براي دو شخص، اوّل: كسي كه ‌از گناهش توبه كند و با توبه گناهش بخشيده شود. دوم: كسي كه براي انجام كارهاي خير با تمام توان تلاش مي‌كند و عملي كه با تقوا انجام شود، كم نیست، چگونه عمل مقبول و پذیرفته شده کم محسوب می‌شود؟(15) 
7- علم و جهل 
علي (رض) فرمود: براي ارزش خوبي علم همين بس: کسانی که به خوبی از آن بهرمند نیستند ادعای علم می‌کنند و هرگاه منتسب به علم می‌شوند، خوشحال می‌گردند و براي زشتي جهل و بي سوادي همين بس كه خود فرد جاهل از آن بيزار و متنفّر است و هرگاه جهل را به او نسبت دهند از آن ناراحت می‌شود.(16) 
8- علّت بي توجهي نسبت به يادگيري علم
علي (رض) می‌گويد: مردم به اين دليل نسبت به يادگيري علم بي‌توجه هستند كه می‌بينند علماء از علمشان فايده‌اي اندك می‌برند.(17) 
اين سخن سيدنا علي (رض) هشداري است به علماي ناباب و بد كه مانع راه خدا می‌شوند و از طرفي هم فرا خواني براي علماء است كه به علم خود عمل كنند و با صبر و حوصله مردم را به دين خدا دعوت دهند و اذيت و آزارهاي اين راه را تحمل كنند، چرا كه هر چه در راه حق ببينند نیكوست.
9- حق علما بر مردم
اميرمؤمنان(رض) فرمود:‌يكي از حقوق عالم بر مردم اين است كه با سؤالهاي بيجا از او زياد سؤال نكنند و در جواب او با اعتراض‌هاي بي مورد عالم را به چالش نكشانند و آنگاه كه خسته ‌است بر او وارد نشوند و هرگاه بلند شد لباسش را نگيرند و اصرار بر نشستن نكنند و راز و اسرارش را فاش نكنند، در حضور او كسي را غيبت نکنند، به دنبال لغزشها و عيبهايش نباشند، اگر اشتباهي كرد معذورش بدانند، اي مسلمان! بر تو لازم است كه به خاطر خداوند به عالم احترام بگذاري و اين احترام تا زماني كه ‌او به دستورات خداوند پايبند است ادامه داشته باشد و از او جلوتر ننشيني و اگر نيازي داشت براي برطرف كردن آن و خدمتش مبادرت ورزي و پيشي گيري(18) .
10- مقام و منزلت علماي عامل نزد خداوند
امير مؤمنان علي می‌فرماید: هر كس علم بياموزد و به آن عمل كند، در ملكوت آسمآنها به عنوان فرد بزرگي از او ‌ياد می‌شود.(19)  
اين سخن علي دعوتي است به يادگيري علم و عمل به آن و تشويقي است براي تلاش در راه رسيدن به مقامهاي والا كه خداوند هر كس را علم بياموزد و به خاطر رضاي خدا بدان عمل كند، ارزانی بخشیده و مورد احترام قرار می‌دهد. 
11- آموزش علم برتر از عبادتهاي مستحب است
اميرمؤمنان فرمود: عالم از روزه‌دار و شب زنده‌دار و مجاهد بهتر و برتر است و آنگاه كه عالم بميرد در اسلام شکافی ايجاد می‌شود كه مسدود نخواهد شد، مگر با جانشینی عالمی‌ دیگر(20) اين سخن علي (رض) بر فهم بالا در ترتيب اولويتها از نگاه ‌ايشان دلالت دارد، چون عملي كه موجب خير رساني بر همگان باشد كه همان علم است از عمل عبادي فردي بهتر است.
موارد فوق برخي از راهنماييهاي سودمند و ارشادهاي ارزشمند اميرمؤمنان براي طالبان علم و دانشجويان است.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) حلیة الاولياء 1/75، صفة الصفوة 1/329.
2) التاريخ الاسلامي حميدي 12، 11/438.
3) ال