که منتظر وقوع آن است تصوّر کند، چنان که می‌گوید: گویا چنگال‌های مرگ شما را در برگرفته و خانه‌ی خاک شما را به آغوش گرفته و مرگ ناگهان به شما یورش برده‌است.
*- زیبا ارائه دادن جمله‌ها به گونه‌ای که شنوندگان را جذب می‌نماید و آنها را متنفّر نمی‌کند.(6) 
اینها نمونه‌هایی بود از خطبه ها و مواعظ امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب رضی الله عنه که‌این موعظه در میان مردم شهرت یافته و در تربیت و خود سازی و پاک کردن دلها سهیم بوده و مواعظ و خطبه ها در نسل آن روز و در نسلهای بعد تا به امروز تاثیر گذار بوده‌است.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) البدایة و النّهایة 8 و 7
2) الادب العربی حبیب یوسف مغنیه ص 354-363
3) حلیة الاولیاء ابی نعیم 1 / 78 صفة الصفوة 1 / 328
4) سخنی که‌احتمال تصدیق و تکذیب را ندارد
5) ---
6) نهج علی بن ابی طالب فی الدعوة الی الله ص 145<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:266.txt">مقدمه</a><a class="text" href="w:text:267.txt">1- در بارهی سختی</a><a class="text" href="w:text:268.txt">2- در مورد صبر و بردباری</a><a class="text" href="w:text:269.txt">3- در مورد طمع و آزمندی مردم</a><a class="text" href="w:text:270.txt">4- در مورد صداقت</a><a class="text" href="w:text:271.txt">5- در مورد تواضع و قناعت</a><a class="text" href="w:text:272.txt">6- در مورد رازداری</a></body></html>از اخبار و روایات چنین بر می‌آید که جنبش شعر و سروده در دوران خلفای راشدین فعال بوده ‌است و نیز همه می‌دانند که کتابهای ادبی بر راویان مورد اعتماد تکیه نکرده‌اند، ولی تنها منابعی هستند که می‌توان اخبار ادبی و هنری مربوط به خلفای راشدین و عموم اصحاب و تابعین را از آنها نقل کرد و از نظر صحّت و قوّت سنّت فقط می‌توان بخشی از رجزهایی را نام بُرد که در دوران پیامبر (ص) تکرار می‌شده‌اند و کتابهای حدیث آن را روایت کرده‌ است.(1) 
بنابراین مراجع در مورد شعر و شعرا در دوران امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه کتابهای ادبی و ادبا می‌باشند که در موضوع غنی هستند و موضع علی رضی الله عنه در مورد شعر با مواضع خلفای راشدین پیش از او تفاوتی ندارد، چون همه‌ از قرآن و سنّت استدلال می‌کردند، بنابراین، علی به شعر درست و معنی‌دار شاعران گوش فرا می‌داد و اگر شعر مورد پسند او واقع می‌شد، به شاعر جایزه می‌داد، چنانکه قبلاً گذشت که وقتی بادیه نشین شعر زیر را سرود علی آن را پسندید: 
« کسوتنی حّلّة تبلی محاسنها فسوف       اکسُوکَ من حسن الثنا حلّاً»(2) 
عبایی بر تنم پوشیدی که زیبایی آن کهنه خواهد شد، اما من عباهای زیادی از ستایش نیک را به تن تو می‌پوشانم. 
و علی رضی الله عنه نقدهای پیرفته‌ای در شعر است که در عصر کنونی هم معیارهای سنجش خوبی برای نقّادان ادبی هستند. علی (ص) می‌گوید: شعر ترازوی سنجش گفتار است، (3)  یعنی شعر دارای خصوصیت‌های هنری است که بوسیله ‌آن کسانی که با هنر کلامی‌آشنای دارند گفتارهای درست را از نادرست تشخیص می‌دهند، گر چه ممکن است این خصوصیت‌ها با ارزش‌های اقوام دیگر مخالف باشند، اما شعر امیرالمومنین فرق می‌کند اما این تفاوت از جایگاه‌ او به عنوان یک شاعر نمی‌کاهد و او همچنان در زبان و ادب پیشگام و پیشواست، اما هر کسی به کاوش در سخنان و اشعار او بپردازد متوجه می‌شود که شعرسرایی هدف نهایی او نبوده‌ است، همان طور که پردازش به امور سیاسی و رخدادهای مهمی ‌که ‌او را به خود مشغول کرده، به او اجازه نمی‌داد که به صنعت شعر و روایت آن و انتخاب مفاهیم زیبا و گزینش قافیه‌های موثر بپردازد، اما با وجود این اشعار زیادی و قصائد و قطعه‌های شعری فراوانی به او نسبت داده شده که سرشار از بدیه گویی و اندیشه‌های ولایی است و اولین کسی که در مورد منسوب بودن بعضی از قصیده‌ها به علی رضی الله عنه شک کرد ابن هشام بود، روایت شده که وقتی مسجد نبوی در مدینه ساخته می‌شد علی این شعر را می‌سرود :
لا‌يستوي من ‌يعمر المسجدا
		يدأب فيه قائمًا وقاعدًا

ومن‌يرى عن الغبار حائدًا(4)  
یعنی: کسی که مسجد را می‌سازد و آباد می‌کند و همواره در آن نشست و بر خاست دارد، با کسی که ‌از گرد و خاک دور می‌ایستد برابر نیست. 
ابن هشام بعد از ذکر این شعر می‌گوید: بسیاری از آگاهان به شعر را در مورد این شعر پرسیدم، آنان در پاسخ گفتند: به ما رسیده ‌است که‌ این شعر را علی بن ابی طالب سروده‌ است، سپس می‌گوید: معلوم نیست که سُراینده علی است یا کسی دیگر و ابن هشام در جایی دیگر می‌گوید: ابن اسحاق سه قصیده روایت کرده که به علی نسبت داده شده‌اند و حال آن که نسبت دادن این اشعار به علی صحت ندارد و بلکه واقعیت امر این است که در یکی از جنگهای اسلامی ‌یکی از مسلمین این اشعار را سروده ‌است و روایان با توجه به مفاهیم دینی این اشعارتصوّر کرده‌اند که نسبت دادن این اشعار به علی متناسب است، بنابراین آن را به او نسبت داده‌اند و در مورد دیوان شعری که به او منسوب است نظر دکتر نایف معروف بر این است که ‌امیر المؤمنین علی و شیوا گویی و بلاغت معروفش فراتر از این است که مجموعه ‌این دیوان به او نسبت داده شود و گمان غالب این است که ‌این دیوان آمیخته‌ای از اشعار شعرایی است که در سطوح مختلفی بوده‌اند و یکی از دوستداران علی آن را جمع آوری کرده و به او نسبت داده و آنها فکر می‌کنند که نسبت دادن این مجموعه شعر مقام علی را نزد مردم بالاتر می‌برد، با اینکه همه می‌دانیم شاعرانی که در زمان پیامبر(ص) مسئولیت پاسخگویی به حمله تبلیغاتی مشرکین علیه ‌اسلام را به عهده داشتند علی از زمره‌ی آنها بود(5) .
اما آنگونه هم نیست که ‌یاقوت حموی از ابی عثمان مازنی نقل کرده که علی جز دو بیت هیچ شعری نسروده‌است (6) .بلکه روایات متعددی وجود دارد که با این سخن مخالف است و راویان قطعه‌های شعری را به او نسبت داده‌اند که منسوب بودن آن به علی رضی الله عنه حقیقت دارد و از جمله‌ اشعاری که به امیر المومنین علی بن ابی طالب رضی الله عنه نسبت داده شده‌ است. برخی عبارتند از: 
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) المدینة النبویة فجر الاسلام 2/98
2) العمده‌ابن رشیق (16).
3) الادب فی الاسلامی، نایف معروف، ص 142
4) سیرة ابن هشام 1/497
5) سیرة ابن هشام 1/497
6) معجم الادباء یاقوت 5/263إذا اشتملت على اليأس القلوب
		وضاق بما به الصدر الرحيب

وأوطنت المكاره واطمأنت
		وأرست في أماكنها الخطوب

ولم تر لانكشاف الضر وجهًا
		ولا أغنى بحيلته‌الأريب

أتاك على قنوط منك غوث
		يمن به القريب المستجيب

وكل الحادثات إذا تناهت
		فموصول بها الفرج القريب

آنگاه که مردم دلگیر و دلتنگ می‌شوند 
و ناخوشی جای می‌گیرد و حوادث بزرگ و تلخ ریشه می‌دوانند، 
و شما برای دور شدن زیان راهی را نمی‌بینید و عاقل از چاره‌اندیشی در می‌ماند، 
در کمال نا امیدی بر تو خداوند نزدیک و پذیرنده‌ی دعا منت می‌گذارد و به فریادت می‌رسد و تو را یاری می‌نماید.
و همه حوادث وقتی به اوج سختی می‌رسند به زودی فرج و ر