8] مفهوم معلق بودن روح ميت به وام و قرضش

س: شخصي فوت مي‌كند و بعلت فقر مقداري وام برگردن اوست، آيا روحش درگروِ آن وام باقي مي‌ماند؟

ج: امام احمد، ترمذي و ابن ماجه از ابوهريره رضی الله عنه و او از  رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ روايت كرده است:

«نَفْسُ المُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتّي يُقْضَي عَنْهُ»[1]«روح مؤمن در گروِ وامش است، تا اين‌كه وام او ادا شود»

 اين حديث بر كسي حمل مي‌شود كه مالي به جا گذاشته است كه بتوان وامش را پرداخت كرد. اما كسي كه مالي را بجا نگذاشته است اميد است كه حديث مذكور شامل حال او نشود. چون الله تعالي فرموده است: [لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا] [بقره: 286] 

«الله هيچ كسي را خارج از وسعش مكلف نمي‌كند».

الله تعالي همچنين فرموده است: [وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ] 

«اگر (طرف) تنگدست باشد بايستي او را تا توانگري مهلت داد». [بقره:280]

همچنان كه اين حديث شامل كساني نمي‌شود كه نسبت به اداي وامشان اراده‌ي نيكو دارند ولي به پرداخت آن موفق نمي‌شوند و مرگ آنها را فرا مي‌گيرد.

 بخاري با سند خود از ابوهريره رضی الله عنه روايت كرده كه  رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ فرموده است: «مَنْ أَخَذَ أَمْوَالَ النَّاسِ يُرِيدُ أَدَاءَهَا أَدَّى اللَّهُ عَنْهُ وَمَنْ أَخَذَ يُرِيدُ إِتْلافَهَا أَتْلَفَهُ اللَّهُ».[2]

«هر كس از مردم مالي بگيرد و اراده‌ي اداي آن را دارد، الله تعالي آن را برايش آسان مي‌گرداند و اگر نيت تلف كردن (و عدم پرداخت) آن را دارد الله تعالی مالش را تلف مي‌كند» 

 وصلي الله علي نبينا محمد وآله وصحبه وسلم

 فتاواي انجمن دايمي بحوث علمي و افتا (8/344).
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. مسند احمد (2/508)، ترمذي (1078، 1079)، و قال:«حديث حسن» ابن ماجه (2413) و حاكم 2/32 (2219، 2220) حاكم حديث مذكور را صحيح قرار داده و امام ذهبي در اين تصحيح هم عقيده است.
[2]. بخاري (2387). [19] آيا شركت در نماز جنازه براي زنان جايز است؟

س: آيا فريضه‌ي نماز جنازه مخصوص مردان است؟ يا اين كه هر مسلمان اعم از مرد و زن مي‌تواند در آن شركت كند؟

ج: نماز جنازه فرض كفايه است كه هرگاه عده‌اي از مسلمانان آن را انجام دهند از بقيه ساقط مي‌شود. هرگاه همگان ديده و دانسته آن را ترك دهند جملگي گناهكار مي‌شوند. شركت در نماز جنازه خصوص مردان نيست، بلكه مردان و زنان در مورد مشروعيت نماز بر جنازه يكسان هستند هر چند كه اصل شركت در نماز جنازه ويژه‌ي مردان است؛ ليكن به دليل گفتار ام‌عطيه رضي‌الله‌عنها زنان حق همراهي جنازه را ندارند: «نُهِيْنَا عَنْ إتّبَاعِ الجَنَائز، و لَمْ يُعْزَمْ علينا»[1]

«از همراهيِ جنازه‌ها منع شديم، اما اين حكم بر ما الزامي نبود»

در روايت ديگري آمده است: «نَهَانَا  رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ...»[2] « رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ ما را منع فرمود...»

وصلي الله علي نبينا محمد وآله وصحبه وسلم

 فتاواي انجمن دايمي بحوث علمي و افتا (8/417).
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. مسند احمد (6/408)، بخاري (1278) و مسلم (938) و...
[2]. سنن ابوداود (1139)، بيهقي در «الكبري» (5427) و ابويعلي (226)، طبراني در «الكبير» 25/62 (147) و ضياء مقدسي در «المختاره» (285). در همه‌ي اين روايات لفظ و عبارت ( رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ) وجود ندارد. [20] حكم تسليت و الفاظ آن

س: تسليت گفتن چه حكمي دارد و با چه الفاظي گفته مي‌شود؟ لطفاً با دليل بيان بفرماييد.

ج: تسليت گفتن به شخص مصيبت‌زده سنت است و هر كس كه به شخص مصيبت زده‌اي تسليت بگويد، همچون خود آن شخص، مأجور مي‌گردد. بهترين الفاظ براي تسليت كه در سنت آمده است، مانند «صبر كن و آن را ثواب بدان، چون براي الله تعالی است آنچه كه مي‌گيرد و از آنِ اوست آنچه كه باقي مي‌ماند. هر چيزي نزد او مدت معيني دارد».

هنگامي كه يكي از دختران  رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ شخصي را نزد ايشان فرستاد تا ايشان را از وفات پسر بچه‌اي يا دختر بچه‌اي اطلاع دهند،  رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ به آن شخص گفت: «مْرْهاَ فْلْتَصْبِرْ وَلْتَحْتَسِبْ، فَإنّ لِلّهِ مَا أحَذَ، وَلَهُ مَا أعْطَي، وَ كُلُّ شيءٍعِنْدَه بِأجَلٍ مُسَمّي»[1]

«به او بگو: صبركن و آن را براي خودت ثواب بشمار، و از آنِ الله تعالي است، آنچه كه از انسان مي‌گيرد و براي اوست آنچه كه به انسان مي‌دهد و هر چيزي نزد او مدت مقرري دارد».

 اگر كسي با الفاظ ديگري تسليت بگويد اشكالي ندارد، مانند: الله أجر بزرگ به شما بدهد و شما را به صبر و شكيبايي كمك نمايد و... چون در اين مورد چيز معيني در شريعت وارد نشده است.

شيخ ابن عثيمين- مجموعه فتاوا و رسائل(17/345).
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. بخاري (1284) و مسلم (923)، از حديث اسامه بن زيدرضی الله عنه و ورد بلفظ:( وله ما أبقي) بدل ( وله ما أعطي) مختصراً؛ أخرجه: الضياء المقدسي «المختارة» (936) . والطبراني في «الكبير» (284) . والبزار في « مسنده» (1012) من حديث عبدالرحمن بن عوفرضی الله عنه[21] احكامِ مربوط به زني كه شوهرش فوت مي‌كند

س1: وظايف و احكام زني كه شوهرش فوت مي‌كند چيست؟ 

ج1: زني كه شوهرش فوت مي‌كند واجب است كه خانه‌نشين بشود و بدون ضرورت از خانه بيرون نرود و بر او واجب است كه از اشياي زيبايي و آرايش مانند لباس فاخر، زيورآلات، خوشبوئي، بخور، سرمه وامثال اينها پرهيز كند. جايز است كه تلفني با مردم صحبت كند. عده‌اي از عوام‌الناس مي‌گويند: براي زن عدت ‌نشين جايز نيست كه ماه را بنگرد، چون معتقدند ماه صورت انسان است و هنگامي كه زن به پشت بام براي مشاهده‌ي ماه بالا مي‌رود مثال اين است كه انساني او را ديده است؛ همه‌ي اين اعتقادات پوچ و بي‌اساس است. پس زن در خانه بماند، البته مي‌تواند پشت بام بالا رود و در قسمت‌هاي ديگر منزل رفت و آمد كند.

شيخ ابن عثيمين- كتاب الدعوة(5)(2/131).

س2: آيا زن معتده مي‌تواند به تلفن جواب دهد؟ با توجه به اين كه او نمي‌داند چه كسي پشت خط است، آيا مرد است يا زن؟ بفرماييد كه چه چيزهايي بر زنِ عدت ‌نشين واجب است؟

ج2: در ايام سوگواري بر زن لازم است كه از لباس فاخر، زيبايي، زيورآلات، حنا و سرمه جهت آرايش پرهيز كند و جز براي ضرورت از خانه بيرون نرود. خودش را خوشبو و معطر نكند و در جلوي مردان بيگانه ظاهر نشود. 

زن معتده اجازه دارد كه در داخل منزلش قدم بزند و حتي مي‌تواند به بالاي آن نيز برود و در صورت نياز مي‌تواند با تلفن مكالمه بكند و اگر پي‌برد كه گوينده كسي است كه قصد ارتباط با او دارد بايد فوراً گوشي را قطع كند – كما اين كه زنان ديگر نيز بايد همين كار را بكنند- زن معتده اجازه دارد با فاميل‌هاي نامحرم خود از پشت پرده يا بوسيله‌ي تلفن صحبت كند –