ر قلب مؤمن نوری پدید می‌آورد که شیرینی ایمان و لذت مناجات با پروردگارش را احساس می‌کند و نوری است که به وجود انسان تزکیه و آرامش می‌بخشد و نوری است است که در چهرة نمازگزاران، آشکار می‌گردد، برخلاف تارک نماز که چهره‌اش از چنین نوری برخوردار نیست‌(16) . همچنین نماز، نوری است در روز قیامت(17) . چنانکه خداوند می‌فرماید:
(يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ يَسْعَى نُورُهُم بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِم بُشْرَاکُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ) (حدید، 12)
«روزی مردان مؤمن و زنان مؤمن را خواهی دید که (اعمال خوب) ایشان پیشاپیش آنان و در سمت راستشان نوری در تلألؤ و درخشش است. مژده باد که امروز به بهشتی در می‌آیید که در زیر آن رودبارهایی جاری است و جاودانه در آنجا به سر می‌برید و می‌مانید، این است پیروزی بزرگ و رستگاری سترگ.»
اصحاب و یاران پیامبر اکرم (ص) به کثرت، مشغول ذکر و دعا و تلاوت قرآن کریم بودند و لحظه‌های شب را غنیمت می‌شمردند و با مجاهده نفس به فروتنی و تدبر و خشوع قلب، می‌پرداختند و این عمل یکی از بزرگ‌ترین امور، جهت تقرب و نزدیکی به خداوند بود و آثار بزرگی در پاکسازی نفس و پیشرفت روح به مقامهای معنوی و کمال داشت. بزرگ‌ترین اثری که ذکر، دعا و تلاوت در روحیة اصحاب و یاران پیامبر اکرم(ص)  ایجاد می‌نمود، مناجات با پروردگار و سیر در مقام عبودیت بود که جایگاه آنان رانزد خدا بالا می‌برد؛ زیرا پیامبر اکرم (ص) به نقل از خداوند فرموده است: «من برحسب گمان بنده‌ام می‌باشم و من با او هستم وقتی مرا یاد می‌نماید. اگر او در دل، مرا یاد کند، من نیز او را در دل یاد می‌کنم و اگر در جمعی مرا یاد کند، من نیز او را در جمعی بهتر یاد می‌کنم و اگر یک وجب به سوی من بیاید، من یک ذراع (گز) به سوی او می‌روم و اگریک ذراع (گز) به سوی من بیاید، من به اندازه دو دست به سوی او می‌روم و اگر به سوی من راه بیفتد و بیاید، من به سوی او دوان دوان می‌روم.»(18) 
بزرگ‌ترین ذکر نزد اصحاب و یاران پیامبر اکرم(ص)  تلاوت قرآن کریم بود و این ذکر، محبت الله را در دلهایشان افزایش می‌داد و اسباب فروتنی و شفا یافتن از معیارها را در قلبهای آنان، ایجاد می‌نمود و این سخن پروردگار در مورد آنان صدق پیدا می‌کرد و می‌فرماید: 
(وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ وَلاَ يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إَلاَّ خَسَارًا) (اسراء، 82)
«ما آیاتی از قرآن را فرو می‌فرستیم که مایة بهبودی و رحمت مؤمنان است، ولی بر ستمگران جز زیان نمی‌افزاید.»
(وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَّقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاء وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُوْلَئِکَ يُنَادَوْنَ مِن مَّکَانٍ بَعِيدٍ) (فصلت، 44)
«چنانکه قرآن را به زبانی جز زبان عربی فرو می‌فرستادیم، حتماً می‌گفتند: ای کاش آیات آن توضیح و تبیین می‌گردید. آیا (کتاب) غیر عربی و (پیامبر) عربی؟ بگو قرآن برای مؤمنان مایه راهنمایی و بهبودی است و اما برای غیرمؤمنان کری گوشهای ایشان و کوری آنان است، آنان کسانیند که از دور صدا زده می‌شوند.»
(الَّذِينَ آمَنُواْ وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکْرِ اللّهِ أَلاَ بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ) (رعد، 28)
«آن کسانی که ایمان می‌آورند و دلهایشان با یاد خدا سکون و آرامش پیدا می‌کنند. هان! دلها با یاد خدا آرام می‌گیرند.»
اصحاب و یاران پیامبر اکرم (ص) به دعا، اهمیت خاصی می‌دادند؛ زیرا پیامبر اکرم(ص)  به آنها آموخته بود که دعا از مهم‌ترین مظاهر بندگی و مناجات با خداوند است؛ چنانکه فرموده است: «دعا عین عبادت است.»(19)  و خداوند نیز بندگانش را به دعا فرمان داده است و به کسی که استکبار می‌ورزد و دعا را ترک می‌نماید و می‌پندارد که به پروردگارش نیازی ندارد، هشدار و وعید داده و فرموده است:
(وَقَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ) (غافر، 60)
«پروردگار شما می‌گوید: مرا به فریاد خوانید تا بپذیرم. کسانی که خود را بزرگ‌تر از آن می‌دانند که مرا به فریاد خوانند، خوار و پست داخل دوزخ خواهند گشت.»
ابن کثیر رحمه الله علیه می‌گوید: (يَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي) «از روی تکبر از دعا و توحید، سر باز می‌زنند.»(20)  پیامبر اکرم (ص) همواره، برای اصحاب و یارانش از حاجت و نیاز قلب به غذای همیشگی از قبیل ذکر، دعا و تلاوت سخن می‌گفت تا در پناه ذکر و دعا از بیماریها و آفتها حفاظت شوند و اذکاری به آنان آموخت که خواندن آنها برای مسلمانان در تمام مراحل زندگی در صبح و شام، هنگام ورود یا خروج از منزل، به هنگام وارد شدن به بازار یا وقت غذا خوردن و لباس پوشیدن و دیگر کارهای روزانه مستحب است، تا بدین وسیله از هر بیماری و آفت مصون باشند و یکی از دعاهایی که پیامبر اکرم (ص) به اصحاب و یارانش آموخت این بود :«لا اله الا الله العظیم الحلیم، لا اله الا الله رب العرش العظیم لا اله الا الله رب السماوات و رب الارض و رب العرش الکریم.»(21) 
«هیچ معبودی جز خداوند بزرگ و شکیبا نیست. هیچ معبودی جز خداوند نیست. پروردگار عرش بزرگ، هیچ خدایی جز او وجود ندارد. پروردگار آسمانها و پروردگار زمین و پروردگار عرش کریم است.»
پیامبر اکرم (ص) به اصحاب و یاران خود تعلیم داد که هنگام سختی و پریشانی و آشفتگی خاطر و برای رسیدن به آرامش و امنیت می‌بایست متوجه درگاه خداوند گردید؛ چرا که خداوند با آنهاست و او درماندگان را اجابت می‌نماید(22). 
(أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَکْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُکُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَّا تَذَکَّرُونَ) (نمل، 62)
«یا کسی که به فریاد درمانده می‌رسد و بلا و گرفتاری را بر طرف می‌کند، هر گاه او را به کمک طلبد و شما را جانشین زمین می‌سازد. آیا معبودی با خداست واقعاً شما بسیار کم اندرز می‌گیرید.»
بدون تردید ذکر، دعا، تلاوت قرآن، شب زنده‌داری و انجام امور نفلی اثر بزرگی در تزکیه نفس و ارتقای روح دارد و امکان ندارد که با نوشتن چند صفحه و یاحتی چندکتاب این موضوع را به طور کامل بررسی نمود؛ بلکه این بخشی کوچک از یک کل و قطره‌ای از دریا است.
------------------------------------------------------------------------------
1) فقه الدعوه، عبدالحلیم محمود، ج 1، ص 471-472.
2) الجهاد فی نشر الدعوه، ص 69.
3) سبل الهدی و الرشاد، صالحی، ج 2، ص 404.
4) اهمیة الجهاد فی نشر الدعوه، ص 70.
5) همان، ص 72.
6) منهج الاسلام فی تزکیة النفس، انس احمد، ج 1، ص 221.
7) الموازنه بین ذوق السماع و الصلوة، ابن جوزی، 