ز به حقوق دیگران
خداوند در این باره می‌فرماید:
(وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللّهِ کَذِبًا أَوْ کَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ) (انعام، 21)
«و چه کسی ستمکارتر از کسی است که بر خدا دروغ بندد یا دلائل او را تکذیب می‌نماید، مسلماً ستمکاران رستگار نمی‌شوند.»
و می‌فرماید:
(وَقَوْمَ نُوحٍ لَّمَّا کَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًا) (فرقان، 37)
«و قوم نوح را غرق نموده‌ایم و ایشان را عبرت مردمان ساخته‌ایم، بدانگاه که پیغمبران را تکذیب کردند. ما برای ستمگران عذاب دردناکی فراهم ساخته‌ایم.»
7- نیاز انسان به کار و موفقیت
برای برآورده ساختن این هدف، خداوند کار را بر اساس موازین شرعی واجب نموده است به گونه‌ای که برای دیگران ضرری در بر نداشته باشد و مسلمانان را فرا خوانده است تا سعی و تلاش خود را در راستای برپایی دین و دعوت اسلامی و رسیدن به وعده‌های الهی در آخرت، ساماندهی نمایند؛ چنانکه خداوند می‌فرماید:
(قَالُواْ أُوذِينَا مِن قَبْلِ أَن تَأْتِينَا وَمِن بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّکُمْ أَن يُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَيَسْتَخْلِفَکُمْ فِي الأَرْضِ فَيَنظُرَ کَيْفَ تَعْمَلُونَ) (اعراف، 129)
«گفتند : پیش از آنکه به پیش ما بیایی و پس از آمدنت اذیت و آزار شده‌ایم، گفت : امید است که پروردگارتان دشمنانتان را هلاک سازد و شما را در زمین جایگزین گرداند تا ببیند چگونه عمل می‌کنید.»
در بسیاری از آیه‌های قرآن کریم، ارتباط علم با ایمان، ارتباطی محکم و استوار است و عمل از اهمیت خاصی برخوردار است؛ چنانکه خداوند می‌فرماید:
(إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا) (کهف، 30)
«کسانی که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند، ما پاداش کسی را هدر نمی‌دهیم که کار نیکو کرده باشد.»
و از انسان خواسته تا عمل و کار را به خوبی انجام دهد و فرموده است:
(وَعَلَى اللّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْهَا جَآئِرٌ وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاکُمْ أَجْمَعِينَ) (نحل، 9)
«خداوند به دادگری و نیکوکاری و نیز بخشش به نزدیکان دستور می‌دهد و از ارتکاب گناهان بزرگ و انجام کارهای ناشایست و دست درازی و ستمگری نهی می‌کند. خداوند شما را اندرز می‌دهد تا اینکه پند گیرید.»
8- بر حذر داشتن از خودخواهی، سخن بیهوده گفتن و مغرور شدن به نعمتها
(وَکَمْ أَهْلَکْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْکَ مَسَاکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَن مِّن بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَکُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ) (قصص، 58)
«چه مردمان زیادی را نابود ساخته‌ایم که در زندگی خود مست و مغرور شده‌اند و طغیان و سرکشی پیشه ساخته‌اند. این خانه‌های ایشان است که بعد از آن جز مدت اندکی منزل و مسکن نگشته است وما خودمان مالک و صاحب آنها شده‌ایم.»
موارد ذکر شده برخی از اصولی بودند که پیامبر اکرم (ص) بر اساس آن، تربیت جسمی اصحاب و یاران خویش را عهده‌دار گردید. تا جسم بتواند سنگینی جهاد و مشکلات راه دعوت و دشواری زندگی را تحمل نماید. آن حضرت یارانش را بر اساس برنامه‌ای زیبا و فراگیر تربیت نمود؛ برنامه‌ای که پاکسازی و تزکیه روح و روشن کردن عقلها و محافظت جسمها و تقویت آن را شامل می‌گردید تا از انسان شخصیت اسلامی، ممتاز و متوازنی آماده کند؛ چنانکه آن حضرت در تحقق به اهداف تعیین‌شده‌اش، موفق گردید.اخلاق خوب و خصلتهای نیکو، بخش مهمی از عقیده است و عقیدة درست بدون اخلاق نیک، تحقق نمی‌یابد. از این رو، رسول الله (ص) با روشهای گوناگونی برای تربیت اخلاقی اصحاب و یاران خویش در نظر گرفت، بر این اساس آنچه از قرآن بر او نازل می‌شد، برای آنها تلاوت می‌نمود و آنها بعد از شنیدن و اندیشیدن در آن، به رهنمودهای آن عمل می‌کردند.
با تدبر در آیه‌های نازل شده در دوران مکی به این نتیجه خواهیم رسید که آیه‌های این دوره بر تشویق و برانگیخته نمودن به خوبیهای اخلاقی و تصفیه و پاک کردن روح از اموری حرکت آن را به سوی خدا منحرف می‌سازد، آکنده است. پیامبر اکرم (ص) نیز به عنوان رهبر و خیر خواه امت، در بالاترین درجه اخلاقی قرار داشت(1) ؛ چنانکه خداوند می‌فرماید:
(وَإِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ) (قلم، 4)
«تو دارای خوی سترگ هستی.»
از معنی آیه چنین بر می‌آید که آنچه پیامبر اکرم (ص) بدان فرمان می‌داد، دستور خدا بود و از آنچه نهی می‌کرد؛ خداوند از آن نهی کرده بود. یعنی تو دارای اخلاقی هستی که به خاطر آن خداوند تو را با قرآن برگزیده است(2)  و از عایشه رضی الله عنها روایت است که وقتی در مورد اخلاق پیامبر اکرم (ص) پرسیده شد، گفت: «اخلاق او قرآن بود»(53)(3)  و خداوند همه خوبیهای اخلاقی را در وجود رسول الله (ص) جمع نموده بود؛ چنانکه به ایشان فرمود:
(خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ) (اعراف، 199)
«گذشت داشته باش و آسانگیری کن و به کار نیک دستور بده و از نادانان چشم‌پوشی کن.»
مجاهد در معنی این آیه گفته است: یعنی در برخوردها و رفتارهای مردم، گذشت را پیشه کن و عذرهایشان را بپذیر و آسان‌گیری نما و کنجکاوی و بررسی از حقیقت درونشان را رها کن(4) . ابن عباس در مورد فرمودة الهی:(وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ) می‌گوید: این امر شامل تمامی کارهای معروف به ویژه توحید است که سر لوحة کارهای معروف می‌باشد و بعد از آن حقوق بندگی و حقوق بندگان است و در ادامه فرمود:(وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ) «و از جاهلان روی بگردان». یعنی هر گاه جاهل و نادانی بی‌خردانه با تو رفتار کرد، در مقابل او بی‌خردانه رفتار مکن و به این گفتة الهی عمل نما که می‌فرماید:
(وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا) (فرقان، 63)
«و بندگان رحمان کسانی‌اند که آرام روی زمین راه می‌روند و هنگامی که نادانان، ایشان را مخاطب قرار می‌دهند، از آنان روی می‌گردانند و سلام می‌گویند.»
اخلاق پیامبر اکرم (ص) بر اساس موازین و دستورات الهی بود و اصحاب و یاران خویش را نیز بر اساس اخلاق نیک و شایسته، تربیت نمود و آنان را در این راستا تشویق نمود و ترغیب می‌کرد؛ چنانکه فرمود: «هیچ چیزی در ترازوی اعمال مؤمن در روز قیامت سنگین‌تر از خوبی اخلاق نیست و خداوند از کسی که زشت خوی و ناسزاگو باشد، بیزار است.»(5)  همچنین از پیامبر اکرم (ص) در مورد عملی که بیش از هر عمل دیگری مردم را وارد بهشت می‌سازد پرسیدند؟ فرمود: تقوای الهی و اخلاق خوب. همچنین از عملی که بیش از هر عملی انسان را وارد جهنم می‌کند، پرسیدند؟ فرمود: دهان شما و شرمگاه(6)  و برای اصحاب و یاران خویش بیان کرد که: «محبو‌ب‌ترین شما نزد من و نزدیک‌ترین شما به من در قیامت، کسی است ک