مد دیگری برای او پیدا نکردم.10- نام پدر: عیسی.11- شغل پدر: نامعلوم.12- نام فرزند: فرزندی برای او نیافتم.13- شغل فرزند: ---------------------------14- درآمد: نامعلوم.15- رابطه با حکومت: خوب بوده است.16- محل تحصیل: ----------------------------17- استادان و شیوخ او: در مقدمة سنن ترمذی به قلم احمد شاکر آمده(1): وی بسیاری از شیوخ را درک کرد و از آنها سماع حدیث نمود و عصر او عصر نهضت علمیة عظیمه در علوم حدیث بود و این نهضت از امام محمد بن ادریس شافعی مطلبی ناصر حدیث سرچشمه گرفته، زیرا او در این باره عموم مردم و اهل عراق و مخصوصاً اهل مصر را تعلیم کرد و معنی احتیاج به سنت و معنی عمل به آن با قرآن را نشان داد و اصول آن را تحدید و تحریر نمود.
و سپس ائمة اصحاب کتب سته که طبقة تالیة عصر شافعی بودند، با این که او را از لحاظ روایت و سماع درک نکردند(2)، ولی اقران، معاصران، مناظران و شاگردان او را درک کرده و در این میان به حد نبوغ و عظمت مقام حدیثی رسیده بودند.
ائمه سته از بسیاری از شیوخ روایت کرده اند بعضی از آنها از بعضی شیوخ منفرداً به روایت پرداخته اند و بعضی از آنها با بعضی دیگر شریک در روایت بوده اند، موافق با گفتة احمد شاکر در دائره المعارف احمد سنتاوی و هیئت مؤلفین آمده: ترمذی بسیاری از قدماء شیوخ را درک کرده و از آنان سماع حدیث را نموده است، او با جمیع اصحاب کتب سته فقط با نه نفر اشتراک روایت داشته است و آنها عبارتند از:
1- محمد بن بشار بُندار متولد 167 متوفی 252 هجری.
2- محمد بن المثنی موسی متولد 167 متوفی 252 هجری.
3- زیاد بن یحیی حسانی متوفی 254 هجری.
4- عباس بن عبدالعظیم عنبری متوفی 246 هجری.
5- ابوسعید الأشج عبدالله بن سعید کندی متوفی 257 هجری.
6- ابوحفص عمرو بن علی الفلاس متولد 160 متوفی 249 هجری.
7- یعقوب بن ابراهیم الدَورَقی متولد 166 متوفی 252 هجری.
8- محمد بن مَعمَر القیسی البحرانی متوفی 256 هجری.
9- نصر بن علی الجَهضَمی متوفی 250 هجری.
ترمذی شیوخ و استادانی قبل از اینها را درک کرده و در کتابش از آنها روایت به عمل آورده است، از جمله عبارتند از:
1- عبدالله بن معاویه جُمحَی متوفی 243 که عمر او متجاوز از صد سال بود.
2- علی بن حجر المروزی متوفی به 240(3) که عمر او نود و یک سال بود.
3- قطیبه بن سعید الثقفی ابورجاء متولد 150 و متوفی 240.
4- ابومصعب احمد بن ابی بکر الزهری المدنی متولد 150 متوفی 242.
5- ابراهیم بن عبدالله بن حاتم هروی متولد 178 متوفی 244 هجری.
6- محمد بن ملک بن ابی شوارب متوفی سال 244 هجری.
7- اسماعیل بن موسی فزاری السُدی متوفی به سال 240 هجری.
8- سوید بن نصر بن سوید مروزی متوفی 240 در 91 سالگی.
9- محمد بن ابی معشر نجیح سندی متوفی به سال 244 و قیل در سال 247 در 99 سالگی و 8 روز.
استادان و شیوخ او زیاد بوده اند، وی رحمه الله نیز از قتیبه بن سعید و محمد بن اسماعیل بخاری و ابراهیم بن عبدالله هروی و اسماعیل بن موسی سماع و اخذ نموده است.
او در حدیث بر بخاری تفقه کرده و از او علم حدیث را اخذ نموده خریج و تلمیذ و از شاگردان او و به دوام در حضور او بوده و از او پرسیده و استفاده کرده و با او مناظره نموده، و سپس موافق او شده و گاهی به عادت تحقیق و اثبات حق در بحث و مناظره رأی مخالف را پسندیده است، امام بخاری شاهد دقت نظر و مقامات علمی او بوده چنانکه عادت کبار شیوخ است که از کوچکتر از خود نیز روایت کرده اند، امام بخاری حدیث واحدی را از امام ترمذی روایت کرده است(4). و باز در بعضی از شیوخ مانند قتیبه بن سعید و علی بن حجر و ابن بشار و غیره با بخاری شرکت جسته است(5) و از خراسانیین و حجازیین و عراقیین نیز سماع حدیث کرده است.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) صفحة 80.
2) زیرا شافعی(رح) قبلاً زنگی را بدرود گفته بود، مقدمة ترمذی صفحة 80.
3) در مقدمة صحیح ترمذی نوشته: علی بن حجر مروزی متوفی سال 24 که نزدیک به صد سال عمر کرده است و من اصل این قسمت را از دائرة المعارف سنتاوی اخذ کرده ام که فعلاً دسترسی به آن ندارم.
4) مقدمة صحیح ترمذی به قلم احمد محمد شاکر صفحة 83.
5) در مقدمة صحیح ترمذی به قلم احمد شاکر آمده: ابوعیسی ترمذی به شهرها به گردش پرداخته و از خراسانی‌ها و عراقی‌ها و حجازی‌ها سماع کرده ولی گمان نمی‌کنم به بغداد رفته باشد و الا از سید المحدثین زعیم بغداد امام احمد بن حنبل روایت می‌کرد و یا حافظ ابوبکر خطیب ترجمة او را در تاریخ بغداد می‌آورد، صفحة 83. نگارنده: می‌گویم: چون به عراق رفته محتملاً به بغداد هم مسافرت کرده است.18- نام مدارس: مدارس و مکاتب و یا مساجد ترمذ و شهرهایی که به آنجا مسافرت کرده است.ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر بن عمرو بن حرث بن غیمان بن جثیل بن سعد بن ذی اصبح اصبحی. او نیز از ائمة حدیث و امام دارالهجره نبویه بوده است، اصل او از امراء قحطانی یمنی است، وی مؤسس مذهب مالکی می‌باشد، و از نافع و مقبری و زهری و ابن دینار روایت کرده است.
و ابن مبارک و قطان و ابن مهدی از او روایت کرده اند، امام شافعی در بارة او گفته است: «إذَا ذُكِرَ الْعُلَمَاءُ فَمَالِكٌ النَّجْمُ» و باز گوید: اگر مالک و ابن عیینه نمی‌بودند علم در حجاز می‌رفت.
وی رحمه الله در سال 93 در مدینه متولد شد و بعضی گفته اند، در سال 90 و ابن خلکان گوید: در سال 95 متولد شده و در سال 179 هجری زندگی را بدرود گفت. کتاب الموطأ از تألیفات مهم او است و آن اصل کتب صحیحه است، ابوبکر ابن عربی گوید: الموطأ اصل اول است و کتاب بخاری اصل دوم است، در این باب ابن اثیر به جای کتاب ابن ماجه آن را ششم ستة صحیحه می‌داند، و محمد عبدالباقی زرقانی متوفی سال 1122 شرحی را برآن کتاب نوشته است.
در حال حاضر پیروان مالک بن انس مردم شمال افریقا «لیبی، تونس، الجزایر و مغرب اقصی» هستند(1).
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) ایرانشهر.19- نام مساجد: مساجد شهرهای محل تحصیل او.20- مسافرت: به خراسان و حجاز و عراق در پی کسب علم و سماع مسافرت کرده است(1).
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) مقدمة صحیح ترمذی، به قلم احمد محمد شاکر، صفحة 83.21- اجازه از که گرفته: به وجهی که در قسمت بخاری قبلاً ذکر شد، از استادانی که از آنها سماع حدیث را کرده است.22- کجا درس می‌داده: بیشتر در مسجد یا مدرسه و مکتبة معمولة آن روزگار.23- شاگردان نخبة او و کسانی که از او روایت کرده اند: محمد بن محبوب مروزی یعنی ابوالعباس محبوبی، محمد بن احمد بن محبوب مروزی محدث و شیخ و رئیس مرو که کتاب جامع الترمذی را از ا و روایت کرده است(1)، احمد بن یوسف نسفی، هیثم بن کلیب شاشی صاحب المسند، مکحول بن فضل، محمد بن محمود بن عنبر، حماد بن شاکر، عبد بن محمد النسفیون، احمد بن علی بن حسنویه، امام بخاری(2)، محمد بن منذر بن شکر و غیر آنها از او روایت و سماع حدیث کرده اند.
----------------------------------------------------------------------------------------------
1) مقدمة صحیح ترمذی، به قلم احمد محمد شاکر، صفحة 83.
2) مقدمة صحیح ترمذی، به قلم احمد محمد شاکر، صفح