عمر -رضي الله عنه- مي‌گفت: «خداوند ببخشايد کسي را که عيبهايم را به من هديه دهد» و هنگامي که صحابه او را نصيحت مي‌کردند، به سخنان آنان گوش فرا مي‌داد.<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:25.txt">جواب دادن عطسه</a><a class="text" href="w:text:26.txt">جواب دادن عطسه فرض عين است يا فرض کفايه؟</a></body></html>جواب دادن عطسه
1- هنگام جواب دادن و چگونگي پاسخ گفت
رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- مي‌فرمايد:

«وإذا عطسَ فحمداللهَ فشمِّتهُ»[1].

(وقتي که مسلمان، عطسه زد و الحمدلله گفت، در جوابش بگو، برحمک‌الله).

در حديثي ديگر رسول اکرم -صلى الله عليه وسلم- مي‌فرمايد: 

«إنَّ اللهَ يحبُّ العطاسَ ويکرهُ التثاؤب»[2].

(خداوند، عطسه زدن را دوست دارد و خميازه کشيدن را ناپسند مي‌دارد).

پس عطسه زدن، از جانب خداوند است و خميازه کشيدن از جانب شيطان. زيرا عطسه زدن، باعث باز شدن شريان‌هاي قلب و انشراح صدر مي‌گردد. و اين، رحمتي از جانب خداوند است که رازش را بهتر مي‌داند. لذا هنگام عطسه زدن بايد «الحمدلله» گفت.

ولي از خميازه کشيدن، تا جايي که ممکن است بايد جلوگيري کرد. رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- فرمود: 

«إذا عطسَ أحدُکمْ فليقل: الحمدُلله ِوليقلْ لهُ أخوهُ: يرحمکَ اللهُ، فإذا يرحمک اللهُ فليقلْ يهديکمُ اللهُ ويصلحُ بالکم».

(هرگاه يکي از شما عطسه زد، بگويد: الحمدلله. و برادر او در جوابش، بگويد: يرحمک‌الله و هنگامي که به او گفت: يرحمک الله، عطسه‌زننده در جوابش بگويد: يهديکم‌الله ويصلح بالکم).

انس‌بن مالک -صلى الله عليه وسلم- مي‌گويد: دو نفر نزد رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- عطسه زدند. پيامبر اکرم -صلى الله عليه وسلم- در جواب يکي از آنها گفت: يرحمک‌الله. و به ديگري، پاسخي نداد. فردي که آن حضرت -صلى الله عليه وسلم- به عطسه‌اش جواب نداد، گفت: اي رسول خدا! فلاني عطسه زد به او جواب دادي ولي من عطسه زدم، به من جواب ندادي؟ رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- فرمود: او، الحمد لله گفت ولي تو الحمد لله نگفتي[3].

ابوموسي اشعري -رضي الله عنه- مي‌گويد: نبي‌اکرم -صلى الله عليه وسلم- فرمود:

«إذا عطس أحدکم فحمد اللهَ فشمِّتوهُ فإنْ لمْ يحمد اللهَ فلاَ تشمّتوهُ»[4].

(هرگاه، يکي از شما عطسه زد و گفت: الحمدالله، در جوابش بگوييد: يرحمک‌الله. اما اگر الحمدالله نگفت، به او يرحمک‌الله، نگوييد).

پس از حديث فوق درمي‌يابيم که اگر کسي عطسه زد و گفت: الحمد لله، واجب است که در جوابش بگوييم: يرحمک‌الله. اما اگر سکوت کرد و الحمد لله نگفت، ما هم نبايد به او يرحمک الله بگوييم.
-----------------------------------------------
[1]. صحيح مسلم (2162).
[2]. بخاري (7/125) و مسند احمد (2/353).
[3]. بخاري (7/125) و مسلم (2991) و ترمذي (2742) و ابن ماجه (1337).
[4]. مسلم (29992) و احمد (4/412).جواب دادن عطسه فرض عين است يا فرض کفايه؟

مالکي‌ها، از جمله ابن ابي زيد و ابن العربي جواب دادن عطسه را فرض عين مي‌دانند و صحيح هم همين است. پس بعنوان مثال اگر اهل مجلسي شنيدند که عطسه‌زننده گفت: الحمد لله، بايد در جوابش، بگويند: يرحمک ‌الله. و جواب دادن يک نفر، کفايت نمي‌کند. بلکه همه بايد به او جواب بدهند. زيرا فرض عين است نه فرض کفايه.

عادت رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- اين بود که هنگام عطسه زدن، دست يا لباسش را جلوي دهان مبارکش مي‌گرفت تا صدايش را پايين بياورد[1].

پس سنت است که مسلمان، هنگام عطسه زدن، صدايش را بلند نکند.

در حديثي ديگر، رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- فرمود: 

«شمّتْ أخاکَ ثلاثاً فما زادَ فهوَ زکامٌ»[2].

(سه بار، جواب عطسه‌ي برادرت را بده. و اگر بيش از اين، عطسه زد، سرماخوردگي است).

يعني اگر کسي يک بار عطسه زد و گفت: الحمد لله، در جوابش بگو: يرحمک‌الله. و بار دوم و سوم هم به او بگو: يرحمک‌الله. اگر براي چهارمين بار، عطسه زد، به او بگو: خداوند، تو را عافيت بخشد.

مردي نزد رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- عطسه زد. آن حضرت -صلى الله عليه وسلم- به او گفت: يرحمک‌الله. اما هنگامي که دوباره عطسه زد، رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- فرمود: «اين مرد، سرماخورده است»[3].

ابن قيم رحمه‌الله مي‌گويد: رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- با گفتن جمله‌ي «اين مرد، سرما خورده است» مي‌خواست يادآور شود که او بيمار است و نياز به دعاي عافيت دارد.

ديگر اينکه عذر جواب ندادن به عطسه را بيش از سه بار، بيان کرد. همچنين به آن مرد، تذکر داد که بيمار است و بايد به فکر مداواي بيماري‌اش باشد زيرا اگر سهل‌انگاري کند، بيماري‌اش شدت مي‌گيرد و مداوايش دشوار مي‌شود.

بايد دانست که سخنان رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- سرتاسر حکمت، رحمت، علم و هدايت است[4].

و در روايتي ديگر آن حضرت -صلى الله عليه وسلم- فرمود:

«إذا عطس أحدکُمْ فليشمته جليسه، فإنْ زادَ علي الثَّلاثة فهوَ مزکومٌ ولا  تشمّتهُ بعد الثّلاثِ»[5].

(هرگاه، يکي از شما عطسه زد، هم‌نشينش بگويد: يرحمک‌الله. اما اگر بيشتر از سه بار، عطسه زد، بايد بداند که سرما خورده است و ديگر، جوابش را ندهد يعني يرحمک‌الله نگويد). علما مي‌گويند: اگر بيشتر از سه بار، عطسه زد، برايش دعاي عافيت نمايد.

مسأله‌ي اول: اگر کسي عطسه زد و الحمد لله گفت ولي شما الحمد لله او را نشنيديد اما فردي که کنارش نشسته است، شنيد و شما دانستيد که الحمد لله گفته است. در چنين حالتي چه بايد کرد؟ 

در اين صورت، بايد به او يرحمک‌الله گفت. اما اگر الحمد لله گفتن او براي شما محرز نشد، به او يرحمک‌الله، نگوييد.

مسأله‌ي دوم: آيا کسي که عطسه مي‌زند و الحمد لله را فراموش مي‌کند بايد يادآوري شود؟

امام نووي و عده‌اي از علماي ديگر يادآوري آن را تأييد کرده و امري پسنديده دانسته‌اند. چنانچه ابراهيم تيمي، چنين کرد. همچنين مردي نزد ابن مبارک عطسه زد و الحمد لله نگفت. ابن مبارک گفت: هرگاه، شخصي عطسه زد، چه بگويد؟ آن مرد گفت: الحمد لله بگويد. در نتيجه، به او يرحمک‌الله گفت. البته اين، يک رأي است.

اما رأي صحيح، اين است که يادآوري، لازم نيست زيرا چنانچه بيان گرديد فردي نزد نبي‌ اکرم -صلى الله عليه وسلم- عطسه زد و الحمدلله نگفت. آن حضرت -صلى الله عليه وسلم- نه به او يرحمک‌الله گفت و نه او را يادآوري کرد[6]. اگر يادآوري لازم مي‌بود، رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- اين کار را مي‌کرد. و اين، نوعي تنبيه براي آن شخص به شمار مي‌رود. پس هنگامي که شخص، خودش را از برکت الحمد لله گفتن، محروم مي‌کند، بايد از برکت دعا نيز محروم گردد[7].

بايد دانست که قول راجح، همين است. يهوديان نيز که در مجلس رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- عطسه مي‌زدند و الحمد لله مي‌گفتند و آن حضرت -صلى الله عليه وسلم- در جواب آنان مي‌گفت: «يهديکم‌الله ويصلح بالکم»[8]. يعني خداوند شما را هدايت کند و حال شما را اصلاح نمايد.

حکمت را در سخنان رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- ملاحظه نماييد. يهوديان به هدايت، نياز دارند و شايسته‌ي رحمت نيستند پس چگونه براي آنان، طلب رحمت شود در حالي که مخالف