ر در قرآن حكمي ‌يافتيد كه بر مبناي آن بايد پاي من خليفه را به زنجير می‌كرديد، پاهايم را به زنجير كنيد.(5) 
آري در زمان خلفاي راشدين، مسلمانان به اتفاق بر اعمال و كارهاي حاكمان و خلفا نظارت داشتند و آنها را امر و نهي می‌كردند و بر اين مسئله ‌اجماع كرده‌اند و اجماع صحابه اعم از حاكمان و عموم مردم در دوران خلافت راشدين فقط‌يك مفهوم و معنا داشت كه همان فهم صحيح قرآن و راه درست عمل به سنّت بوده‌ است. چون اصحاب بزرگوار در دوران نزول قرآن همراه و همگام رسول خدا(ص) زندگي كرده‌اند و تربيت‌يافته بودند. لذا آنان آگاه‌ترين افراد به روح دين و اهداف و مقاصد و شريعت اسلام بوده‌اند و از هر كسي ديگر بر شناخت و تشخيص حق از باطل تواناتر بودند، بنابراين بعيد و حتي محال به نظر می‌رسد كه بر باطل اجماع كرده باشند و دليل اين مدعا حديث پيامبر است كه می‌فرمايد: «انَّ امَّتي لاتجمع علي ضلالة »(6) : (امت من بر گمراهي اجماع نخواهد كرد.) به همين دليل می‌گوييم كه‌اجماع آنان (صحابه) معتبر است و از مراجع قوانين اسلامی‌به شمار می‌رود. گاهي اجماع امّت بر فهم نصي از نصوص است و نيز جايز است بر مسأله قياسي اجماع كنند و در آن صورت حجّت واقع گردد.(7) 
اميرمؤمنان علي(رض) در دوران خلافتش مسلمانان را به امر به معروف و نهي از منكر تشويق می‌كرد. روزي در‌يكي از سخنرانيهايش پس از حمد و ثناي خداوند گفت: اي مردم! علت نابودي امتهاي پيشين اين بوده ‌است كه بي پروا مرتكب انواع گناهان می‌شدند و عابدان و علمايشان آنها را امر به معروف و نهي از منكرنمی‌كردند، به همين علّت به دام عذابهاي الهي گرفتار شدند، لذا قبل از آنكه همانند آنها به عذابهاي الهي گرفتار شويد، أمر به معروف ونهي از منكر كنيد و بدانيد كه‌امر به معروف و نهي از منكر موجب می‌شود رزق و روزي كسي قطع نشود و به مرگ زود هنگام مبتلا نشويد.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) تاريخ طبري 5/449-457.
2) البدایة و النهایة6-305.
3) الشيخان ابوبكر و عمر من رواية البلاذري /231
4) همان 231 و نظام الحكم في عهد الخلفاء الراشدين /189.
5) مسند احمد، الموسوعة الحديثية ش/524.
6) سنن ابن ماجه 2/264 ش/4014.
7) روضة الناضر و جنة المناظر 1/385.يكي از قواعد مسلّم دولت اسلامی ‌اين است كه رهبران و حاكمان دولت بايد با مسلمانان مشورت و رایزنی کنند و به آراء آنان توجه نمايند و نظام شورا را اجرا كنند. خداوند متعال می‌فرمايد:
(فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِينَ) (آل عمران /159)
از پرتو رحمت الهي است كه تو با آنان (كه سر از خطّ فرمان كشيده بودند) نرمش نمودي. اگر درشتخوي و سنگ‌دل بودي از پيرامون تو پراكنده مي‌شدند. پس از آنان درگذر و برايشان طلب آمرزش نما و در كارها با آنان مشورت و رايزني كن. هنگامی‌كه (پس از شور و تبادل آراء) تصميم به انجام كاري گرفتي (قاطعانه دست به كار شو و) بر خدا توكّل كن‌؛ چرا كه خدا توكّل‌كنندگان را دوست مي‌دارد.
و می‌فرمايد: 
(وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ) (شوري /38).
یعنی: كسانيند كه دعوت پروردگارشان را پاسخ مي‌گويند و نماز را چنان كه بايد مي‌خوانند و كارشان به شيوه رايزني و بر پايه مشورت با‌ يكديگر است و از چيزهائي كه بديشان داده‌ايم (در كارهاي خير) صرف مي‌كنند.
در اين آيه حكم شورا با حكم نماز در‌يك رديف قرار گرفته‌ است و همانطور كه حكم نماز واجب است، حكم مشورت و رايزني نيز واجب است.(1) 
 اميرمؤمنان علي همواره در تمام جوانب اختيارات، اعمال و تصمیمات اجرايي شيفته‌ی نظام شورايي بود. از جمله: بعد از آنكه نامه معقل بن قيس رياحي فرمانده علي كه مأمور به كشتن خريث بن راشد خارجي شده بود به دستش رسيد، يارانش را جمع كرد و با آنان مشورت كرد و از آنان در خواست اظهار نظر کرد، در نتيجه همه به توافق رسيدند كه در جواب نامه‌اش بنويسد: آن فاسق خارجي را تا كشتن‌يا دستگيري تعقيب كند و تبعيد كند، زیرا كه ‌از تحريك مردم عليه‌اميرمؤمنان در امان نبودند.(2) 
سيدنا علي (رض) درباره‌ی اهميّت مشورت می‌فرمايد: مشورت عين هدايت است و هر كس خود را از مشورت بي‌نياز بداند، قطعاً در معرض اشتباه قرار دارد(3)  و فرموده: مشورت بهترين نوع همكاري است و استبداد و خود رأيي بدترین بدي است كه فرد خویش را براي هر كاري آماده می‌پندارد(4)  و فرموده: رأي و مشورت پيران از همكاري جوانان بهتر است.(5) 
اميرمؤمنان علي(رض) هنگامی ‌كه می‌خواست مالك اشتر را به مصر بعنوان استاندار بفرستد به او سفارش كرد و فرمود: بخيل را به مشورت خود راه مده كه تو را از نيكوكاري منصرف مي‌كند و از فقر می‌ترساند و با افراد ترسو و بزدل مشورت نكن كه روحيه‌ی تو را تضعيف مي‌كند و تو را از تصميم گيري قاطع باز می‌دارند و با افراد حريص مشورت نكن كه حرص را ستمكارانه در نظرت زيبا جلوه می‌دهند، چون بخل و بزدلي و حريص بودن، غريزه‌هاي مختلفي است كه در مجموع موجب گمان بد نسبت به خداوند می‌گردد.(6) 
علي (رض) به خوبي می‌دانست كه‌اگر حكمران مشاوراني نداشته باشد، محاسن و معایب حكومت خود را نمی‌شناسد و بسياري از امور حاكميت و مسايل دولتش از او پوشيده می‌ماند و می‌دانست كه شورا فرد را با چيزهايي كه نمی‌داند، آشنا مي‌كند و راهنمايي مي‌كند تا ناشناخته‌هايش را بشناسد و ترديدهايش برطرف شود و خطاب به مالك اشتر نخعي بعد از آنكه ‌او را به عنوان استاندار مصر تعيين كرد، گفته بود رفتار كارگزارانت را به دقت زير نظر داشته باش و هرگز آنان را از روي محبت نابجا و خود سرانه، به كاري برمگزين كه‌ انتخاب كارگزاران به اين شيوه بدون مشورت و با استبداد از راههاي ظلم، ستم و خيانت به خداوند متعال است و در نتيجه مردم ضرر می‌كنند و امور مردم و استانداران اصلاح نخواهد شد مگر با اصلاح كساني كه در كارهايشان از آنان كمك می‌گيرند و آنها را براي جبران نيازمنديهايشان بر می‌گزينند، لذا براي اداره‌ی محدوده‌ی حاكميت افراد با تقوي، پاكدامن، عالم و سياستمدار را انتخاب كن و با افراد با تجربه، خردمند، با وقار و با حيا كه‌از خانواده‌هاي اصيل و صالح و ديندار و با تقوا هستند، ارتباط نزدیک داشته باش، چرا كه خلق و خوي آنان بهتر و نجابتشان اصيلتر و تربيتشان درست تر و طمع و اسرافشان كمتر، و براي اصلاح امور و تدبير و ساماندهي كارها از ديگران شايسته‌تر و دورانديش‌ترند، بايد چنين افرادي با آن اوصاف كارگزاران و ‌ياوران تو باشند.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) النظام السیاسي في الاسلام،