سبت به مؤمن، مانند ساختمان است كه برخي قسمتها، قسمتهاي ديگر را محكم مي‌كند). 

الله تعالي مي فرمايد:[ وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلا تَعَاوَنُوا عَلَى الإثْمِ وَالْعُدْوَانِ] [مائده:2] 

« و با يكديگر بر نيكوكاري و پرهيزگاري مدد كنيد  و با يكديگر بر گناه و ستم مدد مكنيد»

رسول الله صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ  مي‌فرمايد:[ الدِّينُ النَّصِيحَةُ. قُلْنَا: لِمَنْ؟ قَالَ: لِلَّهِ وَلِكِتَابِهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَعَامَّتِهِمْ] [2]

 (دين خيرخواهي است. گفتيم براي چه كساني؟ فرمود: براي الله، كتاب و پيامبرش و ائمه ي مسلمين و عموم آنان). 

پیامبرصَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ  مي‌فرمايد:[ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ] [3]

 (مؤمن نمي شود هيچ يكي از شما مگر زماني که آنچه برای خود می پسندند، برای برادر( مسلمان) خود نیز بپسندد.) 

بر انسان واجب است، اول خود را اصلاح نماید وآن‌گاه به اصلاح ديگران بپردازد.[4] اصلاح ديگران بايد بر مبناي خيرخواهي و دوستي باشد. نه احساس عيب‌جویي و كم بيني؛ چرا كه اسلام از اين مسئله منع كرده است.

امّا اطلاق لفظ خبيث يا امثال آن به ديگران در شريعت براي هيچ مسلماني جایز نيست كه به برادر مسلمانش اين الفاظ را نسبت دهد. مگر زماني كه فرد مورد خطاب به انحراف و بد انديشي مشهور باشد. در اين حال، بر هر كس كه او را مي‌شناسد لازم است براي حفظ مصالح ديني، پرده از انحراف و خباثتش بر دارد تا مردم از خباثتش در امان باشند. اما گفتن اين كلمات جهت سرزنش روا نيست. زيرا اين كار تعرض به شخصيت است نه مصلحت ديني، بدون شك قضاوت در مورد مردم نياز به ديدن و اثبات دارد و براساس گمان نبايد، قضاوت كرد.

الله تعالي مي‌فرمايد: [يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلا تَجَسَّسُوا وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا] 

 (اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! از بسياري از گمانها بپرهيزيد. چرا كه بعضي از گمانها گناه است؛ و هرگز تجسس نكنيد. و هيچ يك از شما ديگري را غيبت نكند). «حجرات/12» 

در اين قضيه نبايد به گفتار فاسق اعتماد كرد. الله مي‌فرمايد:[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ (٦)] 

(اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! اگر شخص فاسقي خبري براي شما بياورد، درباره آن تحقيق كنيد. مبادا به گروهي از روي ناداني آسيب برسانيد و از كرده خود پشيمان شويد!) «حجرات/6»

لذا بر هر فرد لازم است که از گمانهاي بد بپرهيزد و به مجرد گمان، قضاوت نكند، و خبر را از هر كسي بدون تحقيق نپذيرد؛ بلكه در مورد مردم با علم شرعي قضاوت كند چنانچه بهره‌اي از علوم شرعي ندارد قضاوت در مورد افعال مردم برايش روا نيست. بنابراين افراد حق ندارند در موضوعي كه از آن اطلاع و آگاهي ندارند، اظهار نظر نمايند. 

الله مي‌فرمايد:[ وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولا (٣٦)] 

 (و از آن چه به آن آگاهي نداري، پيروي مكن، چرا كه گوش، چشم و دل. همه مسئولند). «اسراء/36 » 

الله تعالي مي فرمايد: [قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالإثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (٣٣)] (اعراف/33)

 (بگو: الله تنها اعمال زشت را، چه آشكار باشد چه پنهان، حرام كرده است؛ و (همچنين) گناه و ستم به ناحق را؛ و اين كه چيزي را كه الله دليلي بر آنان نازل نكرده، شريك او قرار دهيد؛ و اين كه به الله مطلبي نسبت دهيد كه نمي‌دانيد). «اعراف/ 33» 

فردي كه آگاهي ندارد نبايد به مجرد گمان يا نظريه با سليقه‌اش حكم كند. بلكه باید از چنین کاری خود داری کند چرا كه مسئله ي بسيار خطرناكی است. كسي در مورد مؤمني چيزي بگويد كه در او نباشد يا او را با صفتي ياد كند كه دارا نيست، گناه آن به خودش بر مي‌گردد.

 رسول الله صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ  مي‌فرمايد:[ إِنَّهُ مَنْ لَعَنَ شَيْئًا لَيْسَ لَهُ بِأَهْلٍ رَجَعَتْ اللَّعْنَةُ عَلَيْهِ] [5] 

 (هر كسي چيزي را لعنت كند كه شايسته ي لعنت نباشد، لعنت به خود او بر مي‌گردد). 

 بر مسلمان روا نيست برادرش را با کلماتی مثل فاسق، خبيث، كافر يا الفاظ ناپسندي از اين قبيل، خطاب كند.

 الله تعالي مي‌فرمايد:[ وَلا تَنَابَزُوا بِالألْقَابِ بِئْسَ الاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الإيمَانِ] «حجرات/11»

(و با الفاظ زشت و ناپسند يكديگر را ياد نكنيد. بسيار بد است كه بر كسي پس از ايمان نام كفر آميز بگذاريد). 

 لازم است مسلمان خود را از اين موارد حفاظت نمايد وآن قدر علم و بصيرت فرا گيرد كه بتواند اول نفس خود را مهار نمايد و سپس راهنمای  ديگران باشد. مسلمان بايد داراي آرامش، طمأنينه، پايداري و آينده نگر باشد و از عجله بپرهيزد.

 شيخ فوزان- كتاب‌الدعوة- 7- (2/168-170)
--------------------------------------------------------------------------------
[1] - بخاري (2446)  مسلم (2585)
[2] - مسلم(55) 
[3] - بخاري(13)  مسلم(45)
[4] - و درصورت ناتوانی در اصلاح خود، امر به معروف و نهي از منكر باز هم ساقط نمي‌شود.
[5] - ابوداود(4908) . ترمذي(1978) از حديث ابن‌عباس ، ابوداود( 4905) از حديث ابودرداء و آلباني آن را صحيح دانسته است، صحيح ابوداود (4099)، (4102)[54] قواعد رد منكر در مسایل اختلافي

س: يكي از برادران در مورد مسئله‌اي اختلافی بين علما، به شدت به كسي دیگر اعتراض كرد. آن فرد مورد اعتراض در جواب گفت: اعتراض تو بی جاست. زيرا در اين مسئله نظريات مختلف مطرح است. قاعده ی كلي در اين موضوع چيست؟ آيا اعتراض نكردن در مسایل اختلافي صحيح است؟ حكم كسي كه در مسایل اختلافي بر ديگران اعتراض مي‌كند، چيست؟ 

ج: مسئله ي اختلافي مسئله‌اي است كه درآن نص صريح يا دليلي كه يكي از دو قول را ترجيج دهد، وجود نداشته باشد و محل اجتهاد است و بين ائمه مشهور، در مورد آن اختلاف وجود داشته و از مسایل فرعی باشد. در اين مورد بر هيچ مجتهدي اعتراض وارد نيست. مانند بلند خواندن بسم‌الله، قرائت خلف امام، تورک(يك پهلو نشستن) در قعده ي دوم، بستن دستها بعد از ركوع، تعداد تكبيرات جنازه، وجوب زكات در عسل و سبزيجات وميوه‌ها، شكستن روزه با حجامت، وجوب فديه بر مُحرِم در صورت كوتاه كردن مو يا استفاده از عطر در حال فراموشي و مسایلي از اين قبيل.

 امّا اگراختلاف در خصوص مسئله ای  ضعيف، يا مخالف نص باشد. بر تاركش اعتراض همراه دليل وارد است. مانند بلند كردن دست هنگام رفتن به ركوع و بلند شدن  از آن، اعتدال در ركوع و سجده و هنگام بلند شدن، ب