: زکات چه حکمی دارد و در چه زمانی فرض شده است؟

ج: زکات به دلیل فرموده ی  پیامبر صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ  یکی از ارکان پنجگانه و بنیادی اسلام است:« بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَصَوْمِ رَمَضَانَ وَحَجِّ ْبَيْتِ اللهِ الحرامِ»:[1]

«اسلام بر پنج اصل پایه گذاری شده است: خواندن کلمه ی شهادتین و اقرار به این که جز ذات الله کسی لایق پرستش نیست و این که  محمد صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَفرستاده و پیامبر اوست. برگزاری نماز فرض. دادن زکات واجب. روزه ی ماه رمضان. رفتن به حج خانه ی الله» 

  زکات به اجماع مسلمانان فرض است و منکر وجوب آن کافر می گردد، مگر آن که شخصی به علت تازه مسلمان بودن و عدم آشنایی با احکام اسلامی آن را انکار کند، که در این صورت تا زمانی که حکم وجوب آن به او ابلاغ نشده کافر نمی شود. به محض این که حکم مذکور توسط علما به او ابلاغ شود، دیگر هیچ عذری برای انکار آن پذیرفته نمی شود. چنانچه پس از ابلاغ باز هم به انکار آن ادامه دهد، کافر و مرتد می گردد. امّا کسی که از روی بخل و سهل انگاری از پرداخت آن طفره رود، باز هم عده ای از علما آن را کافر دانسته اند. یکی از فتواهای امام احمد نیز همین است؛ تعداد دیگری از علما، وی را کافر نمی دانند و فتوای صحیح همین است، با این وجود چنین فردی مرتکب گناه بزرگی می شود.

 دلیل کافر نشدن کسی که از روی بخل و سهل انگاری زکات واجب را پرداخت نمی کند، حدیثی است که ابوهریره رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ آن را روایت کرده که پیامبرصَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَسزای مانعین زکات را بیان نمود و سپس فرمود:« حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ الْعِبَادِ فَيَرَى سَبِيلَهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِمَّا إِلَى النَّارِ»:[2] 

«تا این که در میان بندگان حکم می شود و راه هر یکی از آنان یا به سوی بهشت و یا به سوی جهنم نشان داده می شود»

  از آنجا که ممکن است راهی به سوی بهشت بیابد، پس معلوم می شود چنین فردی کافر نمی گردد و اگر کافر می شد امکان نداشت که راهی به سوی بهشت بیابد. ولی آنچه مسلّم است این است که آنهایی که به علت بخل و سهل انگاری زکاتشان را پرداخت نمی کنند گناه بزرگی بر گردنشان خواهد بود.

الله تعالی در این مورد فرموده است: « وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠)» [ آل عمران:180 ]

« آنان که نسبت به آنچه الله تعالی از فضل و نعمت خود به آنها عطا کرده است، بخل می ورزند(زکات نمی دهند) گمان نکنند که این کار برای آنها خوب است، بلکه این کار برای آنان بد است و در روز قیامت همان چیزی که به آن بخل ورزیده اند (وبه آن دل بسته اند) طوق گردن آنان می شود و همه ی آنچه در آسمانها و زمین است از آن الله است. و الله از آنچه می کنید آگاه است»

الله تعالی در جای دیگر فرموده  است:  « وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٣٤)يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لأنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥)» [توبه:34-35]

«و کسانی که طلا و نقره می اندوزند و آن را در راه الله خرج نمی کنند، آنان را به عذابی دردناک مژده بده. روزی(فرا خواهد رسید) که این سکه ها در آتش دوزخ تافته می شود و پیشانیها، پهلوها و پشتهای اینها با آنها داغ می گردد و به آنها گفته می شود: این همان چیزی است که برای خود اندوخته اید، پس اینک بچشید مزه ی چیزی را که می اندوختید»

  پس بر مسلمان واجب است که الله تعالی را در مقابل نعمت و مالی که به او داده سپاس بگوید و زکات مالش را پرداخت نماید تا الله تعالی برکت و رشد مالش را بیشتر کند.

اما سؤال سائل: زکات در چه زمانی فرض شده است؟ در پاسخ باید گفت که زکات طبق صحیح ترین اقوال علما در مکه فرض شده، ولی تعیین نصاب، اموال زکات و صاحبان زکات در مدینه منوره مشخص شده اند.

شیخ ابن عثیمین، مجموع فتاوي و رسائل18/14
--------------------------------------------------------------------------------
[1] بخاري (8) مسلم (16)
[2] مسلم (987)[2] شروط وجوب زکات

 س: شرایط وجوب زکات کدام است؟

 ج: شرایط وجوب زکات به شرح ذیل است: مسلمان بودن، آزاد بودن، مالک نصاب بودن و استقرار آن، گذشتن یک سال پس از بدست آوردن آن، مگر در محصولات عشری.

اسلام: زکات بر کافر واجب نیست و اگر آن را پرداخت کند، به عنوان زکات از او پذیرفته نمی شود؛ چون الله تعالی می فرماید:« وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلا وَهُمْ كُسَالَى وَلا يُنْفِقُونَ إِلا وَهُمْ كَارِهُونَ (٥٤)»[توبه:54 ]

« هیچ چیز مانع پذیرش نفقات و بذل و بخشش هایشان نشده جز این که آنان به الله و پیامبرش ایمان ندارند و جز با سستی و بی حالی به نماز نمی ایستند و جز از روی ناچاری احسان و بخشش نمی کنند»

  ولی معنای این سخن این نیست که کافر در روز قیامت از آن معاف است و در مورد آن سؤال کرده نمی شود؛ نه قضیه چنین نیست، بلکه در روز رستاخیز در باره ی زکات مورد عتاب و سرزنش قرار خواهد گرفت.

الله تعالی فرموده است: «إِلا أَصْحَابَ الْيَمِينِ (٣٩)فِي جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ (٤٠)عَنِ الْمُجْرِمِينَ (٤١)مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (٤٢)قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (٤٣)وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (٤٤)وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ (٤٥)وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ (٤٦)حَتَّى أَتَانَا الْيَقِينُ (٤٧)» [مدثر:39-47]

 «.. مگر یاران سمت راستی(که مؤمنانند)آنان در باغهای بهشت به سر می برند و از بزهکاران گناهکاران می پرسند، چه چیزهایی شما را به دوزخ کشانده است، می گویند: (در جهان) از زمره ی نمازگزاران نبوده ایم و به مستمندان خوراک نمی داده ایم و پیوسته با باطل گرایان(همنشین بوده ایم و در باطل آنها) فرو رفته ایم و روز سزا و جزا (قیامت) را دروغ می دانسته ایم، تا این كه مرگ به سراغمان آمد»

 این آیه دلالت می کند که کفار به خاطر اخلال در امر فروع اسلام در روز قیامت عذاب داده می شوند.

  آزادی: بر غلام زکات واجب نیست، چون او صاحب هیچ مالی نیست، بلکه مالش از آنِ مالک اوست؛ به دلیل گفتار  رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ  :«مَنْ بَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلْبَائِعِ إِلَّا أَنْ يَشْتَرِطَهُ الْمُبْتَاعُ»[1]

«هرکس