ا كه از خداوند فرمان ميبرند به پاداش هر دو جهان بيم دهد، وَنَذِيرًا و او را فرستاده است تا بيم دهنده باشد، و هر كس را كه از خدا نافرماني كند به عذاب هر دو جهان بيم بدهد. و اين مستلزم آن است كه اوامر و نواهي خدا به طور روشن بيان شوند. و تو اي محمد (ص) در مقابل رساندن قرآن و هدايت به آنها پاداشي از آنان نخواه، تا اين چيز آنها را از پيروي كردن از تو باز ندارد و در دادن آن دچار سختي نشوند.
إِلَّا مَن شَاء أَن يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا مگر كسي كه خواست در راه خشنودي پروردگارش نفقهاي ببخشد، پس اگر چه من شما را به آن تشويق ميكنم، اما شما را بر آن مجبور نميسازم. و نيز پاداش من بر شما نيست، بلكه آنچه انفاق ميكنيد به مصلحت خودتان بوده و راهي است كه براي رسيدن به پروردگارتان در پيش ميگيريد.
سپس پيامبر را دستور داد تا بر او توكل نمايد و از وي كمك بگيرد. پس فرمود: وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ و بر خداوند زندهاي كه داراي حيات كامل و مطلق است و هرگز نميميرد توكل كن، و با ستايش او را به پاكي ياد كن. يعني او را بپرست و در همة كارهايت بر او توكل نما.
وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا و همين كافي است كه خداوند از گناهان بندگانش آگاه است، و آن را ميداند، و آنان را بر آن مجازات مينمايد. پس بر تو واجب نيست كه آنها را هدايت نمايي، و نيز ثبت و ضبط كارهايشان بر عهده تو نميباشد.
بلكه همة اينها به دست خداوند است. الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ خداوندي كه آسمانها و زمين و آنچه را در ميان آنهاست در شش روز آفريد، سپس بر بالاي عرش خود استوا يافت؛ عرشي كه سقف همة مخلوقات بوده و از همة آفريدههاي الهي بلندتر و بزرگتر و زيباتر است. الرَّحْمَنُ خداوند مهربان بر عرش خود بلند و مرتفع گرديد؛ عرشي كه آسمانها و زمين را در بر گرفته است. و رحمت خداوند هر چيزي را در بر گرفته است. پس او با داشتن گستردهترين صفات بر بزرگترين مخلوقات بلند و مرتفع گرديد.
و با اين آيه ثابت ميشود كه او مخلوقات را آفريده و از درون و برون آنها آگاهي دارد. نيز مرتفع نمودن او بر عرش و متفاوت بودن او از مخلوقاتش و متصل نبودنش به آنان ثابت ميگردد. فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا پس در اين باره از خداوند بپرس. چون اوست كه اوصاف و عظمت و شكوه خويش را ميداند، و شما را به آن خبر داده است، و از عظمت خويش چيزهايي به شما نشان داده كه شناخت او را برايتان آسانتر ميسازد. پس عارفان او را شناخته او را برايتان آسانتر ميسازد. پس عارفان او را شناخته و در برابر عظمتش سر فرود آوردهاند.
و كافران از عبادت او سرباز زدند و امتناع ورزيدند. بنابراين فرمود: وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ و هنگامي كه به آنها گفته شود تنها براي خداوند رحمان سجده كنيد؛ خداوندي كه هر نعمتي را به شما ارزاني داشته و همه بدبختيها را از شما دور كرده است، قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ از روي انكار و كفر ميگويند: ما خداوند رحمان را نميشناسيم. و از جمله طعنههايي كه به پيامبر ميزدند اين بود كه ميگفتند: او ما را از گرفتن معبوداني ديگربه همراه خدا باز ميدارد، در حالي كه خودش خدايي ديگر به همراه خدا به فرياد ميخواند، و ميگويد «يا رحمان» و امثال اين. همانطور كه خداوند متعال فرموده است: قل ادعوا الله او ادعوا الرحمن اياما تدعوا فله الاسماء الحسني بگو: «الله» را بخوانيد يا رحمان را بخوانيد، به هر نامي او را بخوانيد فرق نميكند چرا كه او داراي نامهاي نيكوست، پس نامهاي خداوند زيادند، چون صفتهاي او زيادند، و كمال او متعدد است. پس هر يك از نامهاي او بر صفت كمالي دلالت مينمايد.
نَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا آيا به فرمان تو براي كسي غير از معبودان خود سجده كنيم! و اين سخن آنها مبتني بر تكذيب پيامبر و سرباز زدنشان از طاعت او بود. وَزَادَهُمْ نُفُورًا و دعوت آنها به سجده و شتافتن به سوي باطل، و بر كفر و بدبختياشان ميافزود.تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاء بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُّنِيرًا خجسته است ذاتي كه در آسمان برجهايي آفريد و در آن چراغ فروزان [خورشيد] و ماه تابان را به وجود آورد.
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِّمَنْ أَرَادَ أَن يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا و اوست ذاتي كه شب و روز را پياپي مقرر داشت تا هر كه خواهد پند گيرد يا سپاسگزاري كند.
خداوند متعال در اين سورةكريمه واژه تَبَارَكَ را سه بار تكرار كرده است، چون معنياش همانطور كه گذشت بر عظمت خداوند باري و كثرت اوصاف و خوبيها و احسان او دلالت مينمايد.
و در اين سوره چيزهايي بيان شده است كه بيانگر عظمت خداوند و گستردگي قدرت و فرمانروايي و نفوذ خواست او و فراگير بودن دانايي و توانايي و احاطة پادشاهي او در صدور احكام دستوري و جزايي و كمال اوست. و در اين سوره چيزهايي بيان شده است كه بر گستردگي رحمت و بخشش، و كثرت خيرات و خوبيهاي ديني و دنيوي خداوند دلالت مينمايد و مقتضي تكرار اين صفت نيك ميباشد. بنابراين فرمود:تباركَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاء بُرُوجًا خجسته است خداوندي كه در آسمانها برجها آفريده، و آنها ستارهها هستند و يا منازل خورشيد و ماه ميباشند كه در آن قرار ميگيرند و همانند برج و باروي شهرها باعث محافظت آن ميشود. ستارگان نيز به منزلة برجهايي هستند كه براي پاسداري و نگهباني ساخته شدهاند، زيرا ستارهها سنگهايي هستند كه به سوي شياطين انداخته ميشوند.
وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا و در آسمان چراغ فروزان خورشيد را كه داراي نور و گرماست قرارداد، وَقَمَرًا مُّنِيرًا و ماه تابان را به وجود آورد كه داراي نور است اما حرارت و گرما ندارد. و اين از نشانههاي عظمت خداوند و كثرت احسان او ميباشد و آفرينش آن و تدبير سامان يافته، و زيبايي و جمال شگفتآور ماه و خورشيد بر عظمت و بزرگي آفرينندة آنها دلالت نموده و بيانگر آن است كه آفرينندة آنها دلالت نموده و بيانگر آن است كه آفرينندهشان در همة صفتهايش عظيم و بزرگ است، و منافع و مصالحي كه ماه و خورشيد براي مردم دارند دليلي بر كثرت خوبيها و خيرات اوست.
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً و خداوند ذاتي است كه شب و روز را جايگزين يكديگر ميسازد. يعني يكي را ميبرد و ديگري را جايگزين آن ميكند، و اين روند هميشگي است تا از يكنواخت بودن شب و روز جلوگيري شود.
لِّمَنْ أَرَادَ أَن يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا براي كسي كه بخواهد از شب و روز پند و عبرت بگيرد، و از آن گستردگي قدرت الهي استدلال نمايد، و خداوند را بر آن سپاس گويد. و براي كسي كه خداوند را ياد ميكند و شكر او را به جاي ميآورد در طول شب و روز او وردي هست كه ميتواند آنها را بر زبان جاري كند، پس اگر در شب نتوانست، در ر