گار می شوم و در بعضی مسافرت ها اقامتم تا یک ماه و شاید کمی بیشتر از یک ماه به طول بيانجامد و در این ایام مشتقات و مشکلاتی که سابقاً ذکر کردم برایم پیش می آید، و نمی توانم بر نماز هایم مواظبت کنم، آیا با این وضعیت می توانم به رخصت قصر و جمع عمل کنم و بین نمازهای ظهر و عصر یا مغرب و عشاء جمع تقدیم یا جمع تأخیر کنم آنگونه که شرايطم ايجاب می کند؟

امیدوارم پاسخی شفاف و روشن در اختیار ما بگذارید. الله تعالی شما را حفظ و تحت حمایت خود قرار دهد و شما همچنین علم تان را براي نفع اسلام و مسلمین سودمند قرار دهد.

ج: سفارش می کنیم که نمازهای فرض را با نهایت کوشش در اوقات آن ادا کنید و هیچ نمازی را از وقت آن تأخیر نکنیم؛ چون تأخیر نماز در حقیقت ضایع کردن و به فراموشی سپردن است، همانگونه که الله تعالی فرموده است:

[أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ] [مريم (٥٩)]

« نماز را هدر دادند و از شهوات پیروی کردند»

الله تعالي مي فرمايد:[ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ (٥)] [ماعون] 

« کسانی که نماز خود را به دست فراموشی می سپارند»

بنابراین شما در وقت کار می توانید پنج یا ده دقیقه اجازه بگیرید و نمازتان را بطور کامل بخوانید. همانگونه که برای رفتن به دستشویی اجازه می گیرید. وقتی که درمحل کار هستید، سجاده ای به همراه داشته باشید و برآن نماز بخوانید. امروزه هیچ محل کاری از وضو خانه و دستشویی خالی  نیست، بنابراین در اوقات نماز درصورتی که وضو نداشته باشی به وضوخانه محل کار برو  وضو بگیر. اگر برایت ممکن است یک دستگاه قبله نما با خودت داشته باش و در هنگام نماز از رو به رو شدن زنان بد حجاب پرهیز کن. اگر در مسجدی قبری را مشاهده کردی، سعی کن از آن مسجد خارج شو و در کنار آن مسجد و یا در مسیر پیاده رو نماز بخوان. می توانی در همان مسجد نماز بخوانی به شرطی که آن قبر را پشت سر خود قرار بده. اگر سفرت با مشقت و سختی همراه باشد، می توانی جمع و قصر کنی، همان طور که مسافر چنین رخصتی دارد. از میان جمع تقدیم و تأخیر، همان را که به حال شما مناسب تر است اختیار کن، چون مشقت باعث جلب سهولت و آسانی است. اما اگر مشقتی در کار نباشد و شما به عنوان مقیم در هتل مستقر باشید، یا مشقت باشد، ولی شما اراده ي اقامت روزهای زیادی را دارید در این صورت نه جمع تقديم و نه جمع تأخير و نه قصر، هيچ كدام را برای شما جائز نمی بینیم، بلکه بر شما لازم است نماز را به صورت کامل و همان گونه كه الله آن را فرض گردانیده است ادا کنید. (و الله اعلم)

  از گفتار و املای شیخ ابن جبرین. در تاریخ9/1/1423  [77] چگونگی نماز در هواپیما 

س1: وقتی که در هواپیما هستم و وقت نماز فرا می رسد چگونه نماز بخوانم،  و مي دانم پرواز به مدت هفت ساعت به طول می انجامد و بیش از یک وقت نماز در حال پرواز خواهم بود. لطفاً مرا در اين مورد راهنمايي کنید.

ج1: اگر این وقت نماز از اوقاتی است که می توان آن را با وقت بعدی جمع نمود، باید نماز اولی را تأخیر کرد و پس از فرود از هواپیما در وقت بعدی هر دو نماز را با هم جمع کرد. همان گونه که اگر هواپیما بعد از طلوع آفتاب پرواز كند و قبل از غروب آفتاب به زمین بنشیند، یا این که قبل از غروب پرواز كند و قبل از طلوع فجر به زمین بنشیند، در این صورتها مي توان هر دو نماز را به صورت جمع تأخیر ادا کرد. اما اگر وقت نماز ظهر، قبل از پرواز فرا برسد و شما می دانید که پرواز به مدت ده ساعت به طول می انجامد، در این صورت باید عصر را را با ظهر بخوانید (جمع تقدیم کنید). همچنین اگر وقت نماز مغرب قبل از پرواز داخل شده باشد و شما می دانید که پرواز ده ساعت به طول می انجامد در این صورت نیز نماز عشاء را با مغرب ادا کنید.

اما اگر می ترسید که آفتاب قبل از آن که ظهر و عصر را بخوانید، غروب می کند یا خوف آن را دارید که وقت نماز فجر قبل از آن که مغرب و عشاء را بخوانید فرا برسد، یا این که می ترسید که آفتاب پیش از آن که نماز صبح را ادا  کنید؛ طلوع نمايد، در این صورتها اگر مکانی در هواپیما یافت می شود که بتوان نماز را ایستاده ادا کرد، باید نماز را با رکوع، سجود، قیام و طهارت کامل ادا کرد(در صورتی که که وضو گرفتن درآنجا ممکن باشد).

اگر چنین مکانی وجود نداشته باشد؛ ولی در راهروی هواپیما نماز خواندن میسر می باشد باز هم نماز را باید با قیام، رکوع و سجود ادا نمود؛ ولی اگر نماز خواندن در راهرو نیز ممکن نباشد یا این که جمعیت نمازخوانان زیاد باشد در این صورت همه باید بر صندلی هایشان نشسته نماز بخوانند، رکوع و سجود را با اشاره انجام بدهند و به هنگام سجده بیشتر خم بشوند.

چون الله تعالی فرموده است: «  فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ » {تغابن (١٦)}

«تا می توانید از الله بترسید.»

همچنین رسول اللهr فرموده اند:[ إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِأَمْرٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ][1]

«هرگاه شمارا به چیزی دستور دهم تا سر حد توان آن را انجام دهید»

 آری! اینها نمازشان را در هواپیما به صورتی که گفته شد ادا کنند چون بیم آن می رود كه وقت معین نماز فوت می شود. (و الله اعلم)

س2: به هنگام مسافرت هوایی وقت نماز فرا می رسد، آیا جائز است که در داخل هواپیما نماز بخوانیم؟

ج2: الحمد لله: اگر وقت نماز در حالی فرا برسد که هواپیما در حال پرواز است و بیم آن می رود که وقت نماز قبل از فرود هواپیما در یکی از فرودگاهها خارج می شود، به اجماع علما خواندن نماز، داخل هواپیما به حسب استطاعت از لحاظ رکوع و سجود و استقبال قبله جائز است، چون الله تعالی فرموده است:

«  فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ » {تغابن (١٦)}«تا می توانید از الله بترسید.»

همچنین رسول الله صَلَّى اللَّهِ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ فرموده اند:[ إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ][2]

«هرگاه شمارا به چیزی دستور دهم تا سر حد توان آن را انجام دهید»

امّا اگر مشخص باشد که هواپیما قبل از خروج وقت نماز به زمین می نشیند و بعد از فرود فرصتی برای ادای نماز باقی می ماند، علما گفته اند که ادای آن در هواپیما جائز است.

همچنین اگر نماز از همان نمازهایی باشد که می توان آن را با دیگری جمع نمود(مانند ظهر و عصر یا مغرب و عشاء) ومشخص باشد که هواپیما قبل از خروج وقت نماز دوم به زمین می نشیند و وقت کافی برای ادای هر دو نماز موجود باشد. فتوای جمهور علما بر اين است که در این صورت نیز می توان نماز را در هواپیما ادا کرد؛ چون ادای نماز در وقت آن واجب است. البته برخی از علمای متأخر مالکیه گفته اند که نماز در هواپیما جائز نیست؛ زیرا یکی از شرايط صحت نماز امنیت که باید روی زمین یا آنچه که به زمین متصل است(مانند شتر و کشتی ) ادا بشود. 

چون رسول الله صَلَّى اللَّهِ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ فرموده است: [جُعِلَتْ لِي الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا ][3]

 « زمین برای من (و امّتم) مسجد و پاک کننده قرار داده شده است»

اللجنة الدائمة- فتاوی اس