م شتاب نمي نمايد. خداوند متعال در قرآن كريم بيان مي دارد: {...و اعلموا أن الله غفور حليم} [بقرة: 235] يعني: "...و بدانيد كه خداوند آمرزنده و بردبار است."

حلم و بردباري پيامبران:
حلم و بردباري جزو اخلاق پيامبران مي باشد. خداوند متعال در مورد حضرت ابراهيم عليه السلام مي فرمايد: {إن إبراهيم لأواه حليم} [توبة: 114] يعني: " ... راستى ابراهيم دلسوزى بردبار بود."، و درباره ي اسماعيل عليه السلام: {فبشرناه بغلام حليم} [صافات: 101] يعني: " پس او را به پسرى بردبار مژده داديم."
رسول خدا صلي الله عليه و سلم بردبارترين انسان ها بوده و از مشاهده ي برخي اشتباهات مسلمانان نمي رنجيد و خويشتن داري و فروبردن خشم را به ياران خويش مي آموخت. 

مزاياي بردباري:
* بردباري، صفتي است كه خداوند عزوجل آن را دوست مي دارد، پيامبر صلى الله عليه و سلم به يكي از يارانش مي فرمود: (إن فيك خصلتين يحبهما الله: الحلم و الأناة) [مسلم] يعني:‌": در تو دو صفت وجود دارد که خدا آن را دوست مي دارد، بردباري و تأني کردن."

* بردباري وسيله ايست براي نيل به خوشنودي پروردگار و بهشت برين. پيامبر صلي الله عليه و سلم فرموده است: : (من كظم غيظًا و هو قادر على أن يُنْفِذَهْ، دعاه الله -عز وجل- على رءوس الخلائق يوم القيامة، يخيره من الحور العين ما شاء) [ابوداود و ترمذي] يعني: " آنکه لباس خشم خويش را فرو برد، در حاليکه توانمندي آن را دارد كه آن را برآورد، خداوند در روز قيامت به حضور مردمان او را مي خواهد و مخير مي سازد تا از هر حور عيني كه مي خواهد برگزيند."

* بردباري نشانه ي نيروي اراده ي فرد و واكنش هاي داراي ثبات و استواري او مي باشد. پيامبر خدا صلى الله عليه و سلم در اين زمينه فرموده اند: (ليس الشديد بالصُّرْعَة (مغالبة الناس و ضربهم)، إنما الشديد الذي يملك نفسه عند الغضب) [مسلم] يعني: " نيرومند کسي نيست که زياد کشتي بگيرد(و بر آنان پيروز شود). نيرومند کسي است که در هنگام خشم بر خويش تسلط داشته باشد."
 
* بردباري شيوه اي براي دست يافتن بر دشمنان و غلبه بر شياطين آنان و تبديل كردن دشمنان به دوست مي باشد، خدوند متعال مي فرمايد: {ادفع بالتي هي أحسن فإذا الذي بينك و بينه عداوة كأنه ولي حميم} [فصلت: 34] يعني: "...[بدى را] با آنچه خود بهتر است دفع كن آنگاه كسى كه ميان تو و ميان او دشمنى است گويى دوستى يكدل مى‏گردد."
گويند: وقتي در پاسخ نادان خاموش بماني، جوابي كافي و مجازاتي دردناك به او داده اي.
[جواب ابلهان خموشي است!]

* بردباري وسيله ي نيل به دوستي و احترام مردم بوده و گفته شده كه: نخستين چيزي كه فرد بردبار در مقابل بردباري خويش دريافت مي دارد اين است كه مردم ياوران ايشانند.

* بردباري فرد را از در افتادن در اشتباهات دورساخته و به شيطان فرصت تسلط بر فرد را نمي دهد.

خشم: 
خشم همان به اجرا در آوردن عصبانيت شخص و نداشتن تسلط بر خويشتن مي باشد كه رفتاري ناپسند است.
يك بار مردي نزد رسول خدا صلي الله عليه و سلم آمده و گفت: مرا سفارشي بفرما. آن حضرت صلي الله عليه و سلم فرمودند: خشمگين مشو. مرد چندين بار درخواست خويش را تكرار نموده و پيامبر تنها به او فرمود: (لا تغضب) [بخاري] يعني: "خشمگين مشو!"

دو نوع خشم وجود دارد:
خشم پسنديده و خشم ناپسند.
خشم پسنديده: اين خشم و غضب در نتيجه ي هتك يكي از حرمت هاي خداوندي برآمده و هدف از آن دفاع از ناموس، اموال شخص و يا براي بازگرفتن حقي است كه به ستم غصب گشته است. پيامبر خدا الله صلى الله عليه و سلم، كه سرمشق و الگوي رفتار نيكو است، هرگز به خشم نمي آمد مگر آنگاه كه هتك حرمتي صورت مي پذيرفت.

خشم ناپسند: آن است كه بخاطر غير خدا و بعلت موضوعي پيش پا افتاده پديد آمده و ناشي از عدم تسلط فرد بر نفس خويش و بوده و نتايج ناپسند و نكوهيده اي را بدنبال دارد. از جمله به خشم آمدن هاي ناپسند آن است كه فرد در شرايطي رخ دهد كه شخص داراي توانايي برخورد بردبارانه و همراه با خويشتن داري را در واكنش به عمل ناپسند، باشد.

يكي از حالت هايي كه مي شود با بردباري و خويشتن داري به جاي خشم و عصبانيت واكنش نشان داد، در داستان مردي كه حضرت ابوبكر رضي الله عنه را زمانيكه كه در خدمت پيامبر صلى الله عليه و سلم نشسته بود آزرد مشاهده نمود، كه حضرت ابوبكر رضي الله عنه سكوت اختيار نمود و هنگامي كه آن مرد براي بار دوم وي را دشنام داد حضرت ابوبكر رضي الله عنه پاسخش داد. پيامبر صلى الله عليه و سلم برخاست، حضرت ابوبكر رضي الله عنه خود را به او رسانده و سوال كرد: يا رسول الله، آيا بر من خشم گرفتي؟ پيامبر صلى الله عليه و سلم او را آگاه نمود كه فرشته اي از آسمان فرود آمده و بجاي او پاسخ داده و از او دفاع مي نمود تا آنكه او خود پاسخ داده و فرشته از آن مكان برخاست و شيطان جاي او را گرفت. پيامبر صلى الله عليه و سلم در مجلسي كه شيطان جاي گرفته باشد نمي ماند.

درمان خشم و غضب:
پيامبر صلى الله عليه و سلم روش هاي متعددي را براي مداواي اين مشكل بين داشته است، از جمله:
* سكوت: پيامبر صلى الله عليه و سلم فرموده اند: (إذا غضب أحدكم فليسكت) [احمد] يعني: "هرگاه هركدام از شما به خشم آيد، خاموش بماند."

شاعر مي گويد:
إذا نطـق السفيـه فـلا تُجِبْـــه
فخيــر مـن إجـابـتـه السـكـوتُ
فـإن جاوبتــَه سَرَّيـتَ عـنـه
وإن خلَّـيْـتَـهُ كَـــمَـــدًا يمـوتُ

يعني:
ابله چون سخني راند، تو هيچ مگوي
كه خاموشي بهترين پاسخ اوست
كه چون پاسخ دادنت او را غمگسار است
به حال خود وانه اش تا ز اندوه جان دهد

* نشستن بر روي زمين:
پيامبر صلى الله عليه و سلم فرموده اند: (ألا و إن الغضب جمرة (أي: مثل النار الملتهبة) في قلب ابن آدم. أما رأيتم إلى حُمْرَة عينيه و انتفاخ أوداجه (ما أحاط بالحلق من العروق)؟! فمن أحس بشيء من ذلك فليلصق بالأرض) [ترمذي و احمد] يعني: "آگاه باشيد كه خشم يكپارچه آتش(يعني: مانند آتش سوزان) در قلب انسان است. مگر نديده ايد سرخي چشمان را و برآمدگي شاهرگ هاي گردن شخص را؟! پس هرگاه كسي متوجه چيزي اينچنين گشت پس به زمين بچسبد(با زمين اتصال بيابد)." 

* تغيير وضعيت جسمي و حالت موجوي:
 پيامبر صلى الله عليه و سلم فرموده اند: (إذا غضب أحدكم و هو قائم فليجلس، فإن ذهب عنه الغضب و إلا فليضطجع (ينام على جنبه أو يتكئ)) [ابوداود و احمد] يعني: "هرگاه كسي  از شما خشمگين گشت و در حالت ايستاده بود، بنشيند، تا خشمش فرو نشيند و اگر رفع نشد تكيه بزند(برپهلو بخوابد و يا لم دهد.) "

* گرفتن وضوء يا شستشوي خود با آب:
پيامبر صلى الله عليه و سلم فرموده است: (إن الغضب من الشيطان، و إن الشيطان خلق من النار، و إنما تُطْفَأ النار بالماء، فإذا غضب أحدكم فليتوضأ) [ابوداود] يعني: "همانا كه خشم و غضب از شيطان است و شيطان از آتش آفريد شده است، و البته كه آتش با آب فرو مي نشيند، بنابراين هرگاه كسي از شما خشمگين شد، وضوء بگيرد."

* عادت دادن خويش به بردباري:
از مهمترين شيوه هاي درماني است. خداوند متعال نيز ما را به آن امر فرموده و بيان مي دارد: {خذ ال