کته مهم این‌جا است که مسلمانان باید با شناخت عوامل و زمینه‌های بروز این فتنه‌ها و جنگ‌ها تلاش نمایند در عین اين‌كه به جبران زیان‌ها و خسارات ناشی از آن‌ها بپردازند، از شعله‌ور شدن آتش این فتنه‌ها و جنگ‌ها در بلاد مسلمانان پیشگیری به عمل آورند و نباید از دور نشسته و تنها تماشاگر این جنگ‌ها و اختلافات و زیان‌هایی باشند که این حوادث بر سر امت اسلام می‌آورند. 
3-	  از الطاف خداوند(عزوجل) نسبت به این امت آن است که آن ذات اقدس، به اشکال گوناگون، گناهان امت اسلام را در همین دنیا، محو و نابود می‌کند. خود این فتنه‌ها و جنگ‌هایی که در میان امت به وقوع می‌پیوندند و همچنین تمام مصائب و رنج‌های دیگر چون زلزله‌ها و حوادث غیر مترقبه نیز کفارات گناهان و عصیان این امت می‌باشند که خداوند متعال، از این طریق گناهان امت را محو و زائل می‌کند تا در آخرت، با باری سبک‌تر در دادگاه عدل الهی حاضر شوند. 
4-	  در چند مورد از این احادیث، به صراحت بیان شده است که زادگاه بیشتر این فتنه‌ها مشرق جزیره العرب می‌باشد کما اين‌كه در دوران صحابه و تابعین کوفه و بصره، مرکز فتنه جمل بودند. 
5-	  در جریان این فتنه‌ها، مردمان دین خود را به متاع بی‌ارزش دنیا می‌فروشند و این شهوات و امیال و شبهات و شایعات هستند که زمام امورشان را به دست می‌گیرند و در این میان، مسلمانان راستین در رفتار و کردار خود تنها و غریب می‌شوند، در واقع، هر آن کس که به دین راستین چنگ زند و بدان پایبند بماند چونان کسی است که آتش سوزان و یا خاری تیز را به دست می‌گیرد و باید رنج‌ها و تلخی‌های بسیاری را بچشد. این راد مردان، با امید رسیدن به رضوان الهی، مشقات و آزار و اذیت‌هایی را که در راه دین بر حق، از نامردمان می‌بیند، به جان و دل می‌خرند و در برابر آن‌ها مقاومتی بی‌نظیر از خود نشان می‌دهند. 
6-	  در بحبوحه این فتنه و جنگ‌ها، خداوند(عزوجل) دسته‌ای از امت را از گرفتار شدن در گرداب این فتنه‌ها و ریختن خون دیگر مسلمانان حفظ می‌کند. این طائفه تلاش می‌کنند که روابط میان مسلمان را بهبود بخشند و آنان را به همان اصول و مبادی درست اسلام که همانا وحدت و اخوفت و رافت و رحمت فی¬مابین است فراخوانند. بدون شک، این موضع ایشان و اقدامات اصلاح‌گرایانه‌ي آنان، در آن جاروجنجال گروه‌های متخاصم که هر یک به دنبال تحقق امیال و آرزوهای خود است، امری است عجیب و شگفت‌انگیز که کمتر کسی بدان روی می‌آورد.(9) 
7-	  در جریان فتنه‌ها، زبان نقش بس خطرناک‌تر از شمشیر دارند. در بیشتر اوقات این زبان است که با بیان کلماتی شرارت‌انگیز، آتش کینه‌ها و نفرت‌ها را در دل‌ها شعله‌ور می‌کند و خصومت‌های پنهان را آشکار می‌نماید و احساسات و عواطف را چنان تحریک می‌کند که فتنه‌هایی ویران‌گر، امت را گرفتار خود می‌سازد.(10) 
8-	  در طول جنگ‌ها و فتنه‌ها، علم و معرفت از میان مردم رخت بر می‌بندد و این فاجعه، به دلایل مختلفی چون مرگ علما، سکوت و انزوای ایشان برای در امان ماندن از فتنه‌ها و یا پشت کردن مردم به آنان واقع می‌شود. در این شرایط است که مردم، در نبود علما و فرزانگان، افراد جاهل و نادان را به ریاست خود بر می‌‌گزینند و آنان نیز با همان جهل خویش، خود و مردم را به ضلالت و شقاوت می‌کشانند. در فتنه‌هاست که روباهان، شیر می‌شوند و کم¬مایه¬ها به سیادت و رهبری و عزت و احترام دست می‌یابند.(11) 
9-	  در این احادیث، خداوند(عزوجل) به رسول خدا(ص) این تضمین را می‌دهد که امت او را با حوادثی چون خشکسالی و بیمار از میان نمی‌برد و نخواهد گذاشت که دشمانشان، هر چند هم که قدرت و پیشرفته باشند، همیشه بر ایشان مسلط و چیره بمانند اما به رسول خدا(ص) اعلام نمود که امت او از خطر اختلافات و فتنه‌ها در امان نبوده و همیشه درگیر آن‌ها خواهد بود. در واقع، همین اختلافات و نزاع‌های میان مسلمانان که باعث تضعیف شدن و به هدر رفتن توان و نیروهایشان می‌شود، تنها راهی است که دشمنان اسلام و مسلمین می‌توانند از طریق آن بر امت اسلام چیره شوند و مقدرات و سرنوشت آن را در دست خود گیرند و این ذلت از میان نمی‌رود تا آنکه مسلمانان با وحدت خود و رجوع مجدد به شریعت، قدرت خویش را بار دیگر بازیابند.(12) 
10-	این فتنه‌ها باعث می‌شود فرقه‌ها و دست‌های منحرف بسیاری ظهور کنند و بازار گمراهان و اهل باطل گرم شود. 
11-	بر اثر این فتنه‌ها، اخلاق مردم تغییر می‌کند و فضایل از میان می‌روند، مردم دیگر تمایلی به انجام اعمال نیک و خیرخواهانه ندارند و عداوت و بغض و کینه و حسادت میان ایشان رواج پیدا می‌کند و حق و باطل و راست و دروغ به هم می‌آمیزند. 
12-	در این احادیث، بیان شده است که قبل از وقوع این فتنه‌ها آرامش، امنیت رفاه و آسایش فراگیر مردمان را در بر می‌گیرد به نحوی‌که هیچ کس در طول مسافرت، از هیچ چیزی احساس خطر نمی‌کند. حال اگر در تاریخ اسلام، خوب بنگریم می‌‌بینیم که در عهد عثمان نیز مردم در امنیت، آرامش و ثروت و رفاه به سر می‌بردند تا آن‌که فتنه آغاز شد و هرج و مرج، بلاد مسلمانان را در نوردید و آن امنیت و رفاه، جای خود را به ترس و جنگ و فقر داد. 
13-	در جریان فتنه‌ها و جنگ‌ها، فرزانگان و نخبگان جامعه از میان می‌روند و افراد نادان و کم خرد که قادر به تشخیص خبر و صلاح مردم نیستند جای آنان را می‌گیرند(13) .
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) أحداث و أحادیث فتنة الهرج، ص 68. 
2) الوحدة الإسلامیة، محمد ابوزهرة، ص137. 
3) همان، ص136-137. 
4) أحداث و أحادیث فتنة الهرج، ص 69. 
5) احداث و احادیث فتنة الهرج، ص 70. 
6) همان، 70. 
7) همان، 70. 
8) أحداث و أحادیث فتنة الهرج، ص345. 
9) أحداث و أحادیث فتنة الهرج، ص346-348. 
10) همان، ص348. 
11) همان، ص348. 
12) همان، ص348. 
13) أحداث و احادیث فتنة الهرج، ص348. <?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:398.txt">مقدمه</a><a class="text" href="w:text:399.txt">نخست: رفاه و آسایش</a><a class="folder" href="w:html:400.xml">دوم: گروه‌های تأثیرگذار در تغییرات اجتماعی و فرهنگی عهد عثمان(رض)</a><a class="text" href="w:text:406.txt">سوم: عثمان(رض) بعد از عمر(رض) به خلافت رسید</a><a class="text" href="w:text:407.txt">چهارم: خروج بزرگان صحابه(رض) از مدینه</a><a class="text" href="w:text:408.txt">پنجم: تعصبات جاهلیت</a><a class="text" href="w:text:409.txt">ششم: توقف روند فتوحات</a><a class="text" href="w:text:410.txt">هفتم: برداشت نادرست از مفهوم ورع</a><a class="text" href="w:text:411.txt">هشتم: جاه طلبی‌های افراد</a><a class="text" href="w:text:412.txt">نهم: توطئه دشمنان کینه‌توز</a><a class="text" href="w:text:413.txt">دهم: نقشه‌ها و تدابیر زیرکانه فتنه‌انگیزان علیه عثمان(رض)</a><a class="text" href="w:text:414.txt">یازدهم: به کارگیری وسايل و روش‌های مختلف برای تحریک مردم</a><a class="folder" href="w:html:415.xml">دوازدهم: تاثیر سبئیت بر روند ماجرای فتنه</a></body></html>امام زهری در این رابطه چنین گفته است: عثمان، دوازده سال امیر المؤمنین و خلیفه مسلمین بود. در شش سال نخست خلافت او، هیچ کس