ان فارسی، ابودرداء و ابوموسی اشعری (رض)»(6).
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) در تاریخ الخلفاء سیوطی سفحة 166 گوید: نام ابی طالب، عبدمناف بود.
2) بعضی گفته اند: نوزدة رمضان ضرب خورد در بیست و یک رمضان زندگی را وداع گفته است. حمد الله مستوفی در تاریخ گزیده گوید: در نوزدهم رمضان به جوار حضرت حق پیوست.
3) تاریخ الخلفاء صفحة 167.
4) موافق با تاریخ البدایه والنهایه حافظ ابن کثیر جزء هفتم صفحة 334.
5) در مقدمة الفقه علی المذاهب الأربعة، مطبعة دارالکتب العربیه، قاهره، جلد اول، فتوا دادن این عده در زمان رسول خدا نیز تأیید شده است. (مقدمة عبدالرحمان حسن مدیر قسم المساجد بوزارة الأوقاف، قاهره).
6) فرید وجدی در دائرة المعارف خود این عده را به عنوان فقهاء مشهور بعد از خلفاء راشدین آورده است. مطبعة دائرة المعارف قرن عشرین، جلد هفتم صفحة 357 و 358.23- شاگردان نخبة او و کسانی که از او روایت کرده اند: کسانی که از سماع حدیث و روایت کرده اند، عبارتند از: ابوعیسی ترمذی، یحیی بن ساعد، محمد بن مخلد، ابراهیم بن محمد بن سفیان «فقیه الزهد»(1)، محمد بن اسحاق بن خزیمه، محمد بن عبدالوهاب الفراء، علی بن الحسین، مکی ابن عبدان، ابوحامد احمد بن محمد الشرقی و برادر او عبدالله، حاتم بن احمد کندی، حسین بن محمد بن زیاد قبانی، ابراهیم بن ابی طالب، صالح بن محمد، ابوبکر محمد بن نصر جارودی، احمد بن سلمه، ابوعوانه یعقوب بن اسحاق اسفراینی، ابوعمر احمد بن مبارک مستملی، ابوحامد احمد بن حمدون اعمش، ابوالعباس محمد بن اسحاق ابن سراج، زکریاء بن داوود حفاف، نصر بن احمد حافظ (که به نصرک مشهور بوده است)، سراج، ابن ساعد، عبدالرحمان بن ابی حاتم، محمد بن مخلد عطار و عدة زیاد دیگری از او روایت کرده و در حلقة درس او حاضر بوده اند، بسیاری از ائمة حدیث و حافظین و کسانی که در ردیف و درجة او بوده اند مانند ابوحاتم رازی، مؤمن بن هارون، احمد بن سلمه و امام ترمذی از او روایت کرده اند.
کسی که نظر او را در صحیح مسلم مورد بررسی و تحقیق قرار دهد و اطلاع پیدا کند، برآنچه که او تنظیم کرده از اسناد و ترتیب و حسن سیاق و طریقة بدیع و نفایس تحقیق و جواهر تدقیق و انواع ورع و احتیاط و لیاقت در روایات و اختصار طرق و ضبط متفرعات و انتشار آنها و زیادی اطلاع و وسعت روایات و غیر اینها از محاسن و عجائب و لطائف ظاهرات و خفیات آن می‌داند که او امامی است که بعد از او کسی هم‌پایة او در این نوع نمی‌شود و مثیل او کمتر و در روزگار او هم کمتر کسی به پایة او رسیده است.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) و هو روایه صحیح مسلم – خاتمة صحیح مسلم.در حدود 23 یا بیشتر امام مسلم رحمه الله مخصوصاً در علم حدیث تألیفات زیادی دارد از جمله تألیفات او:
1- صحیح مسلم که در نوع خود بی‌نظیر و مشهور خاص و عام است که در مدت پانزده سال آن را نوشته، و آن را از سیصد هزار حدیث مسموعه(1) اخذ کرده است.
2- کتاب المسند الکبیر علی أسماء الرجال.
3- کتاب الجامع الکبیر علی الأبواب.
4- کتاب العلل.
5- کتاب أوهام المحدثین.
6- کتاب التمییز.
7- کتاب من لیس له إلا راو واحد.
8- کتاب طبقات التابعین.
9- کتاب المخضرمین.
10- کتاب الأفراد.
11- کتاب الوحدان.
12- کتاب الأقران.
13- کتاب سؤالات أحمد بن حنبل.
14- کتاب الانتفاع باهم السباع.
15- کتاب عمرو بن شعیب.
16- کتاب مشایخ مالک(2).
17- کتاب مشایخ سبعه.
18- کتاب مشایخ ثوری.
19- کتاب أولاد الصحابه.
20- کتاب تفصیل السنن.
21- کتاب ذکر أوهام المحدثین.
22- کتاب أفراد الشامیین.
23- کتاب المعمر، و غیر اینها.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) ابن خلکان گوید: ابوالحسین مسلم بن حجاج القشیری النیشابوری أحد الأئمة الحفاظ وأعلام المحدثین. باز گوید: مسلم گفته: صنفت هذا المسند الصحیح من ثلاثمائة ألف حدیث مسموعة.
2) خیر الدین زرکلی در الأعلام گوید: تسمية شيوخ مالك وسفيان وشعبة.علماء اسلامی بر امامت امام مسلم اجماع کرده اند، علّو مرتبه و تقدم و پهلو داری او در صنعت علم حدیث مورد اجماع است.
بزرگترین دلائل بر جلالت و امامت و ورع و تفنن او در علوم حدیث کتاب صحیح مسلم(1) است که سیصد هزار حدیث مسموعه آن را جمع و تصنیف کرده و آن دوم کتاب از صحاح سته است، گفته اند: صحیح مسلم در میان کتاب‌های قبلی و بعدی از حسن ترتیب و تلخیص طرق حدیث بدون زیاد و کم و احتراز از تحویل در اسناد لدی الاتفاق کم‌نظیر است و یا مانند ندارد. او در این کتاب از اختلاف در متن اسناد با این که به یک حرف هم باشد برآنچه که در الفاظ روایت است تنبیه و اشاره کرده و به روایت مصرحه به سماع مدلسین نیز تنبیه نموده است، با این وجود صحیح بخاری را اصح و مفیدتر تشخیص داده اند، جمهور علماء این نظریه را تأیید کرده و این را صحیح مختار دانسته اند، ولی کتاب مسلم در دقایق اسانید اجود و زیباتر است، و برای کسی که بخواهد در علم حدیث بهره‌مند گردد و راغب به کسب فیض و فوائد از اخبار نبوی باشد باید توجه به صحیح مسلم داشته باشد و آن را مورد مواجه و اعتنا قرار دهد تفطن در دقایق حدیثی آن و غور در مباحث صحیح مسلم و ترتیب و تجوید آن شاهد محاسن و عجایب صنایع آن است.
صاحب تاج الاصول در شرح و حاشیه در مقدمه تاج الأصول(2) جلد اول می‌گوید: ابوالحسن مسلم بن حجاج بن مسلم قشیری نیشابوری در سال اربع ومائتین (204) هجری به دنیا آمد و در سال احدی وستین ومائتین (261) فوت نمود.
او می‌گوید: وی رحمه الله گفته: این کتاب را تصنیف و اخذ کردم از سیصد هزار حدیث مسموعه و اگر اهل حدیث اجتماع کنند و در باره حدیث نگارش نمایند، و مدت دو سال به بحث و فحص بپردازند، هنوز مستغنی از صحیح مسلم نمی‌گردند و باز مدار آنها بر همین مسند است.
احادیثی که در این کتاب جمع کرده چهارهزار حدیث می‌باشد، بعضی او را بر بخاری تفضیل داده اند، شیخ الحاکم گوید: (3) در زیر چادر و ظاهر آسمان کبود صحیح‌تر از کتاب مسلم نیست، بعضی از علمای مغرب گفته او را تأیید کرده اند، البته این ادعا به نسبت کمی تکرار و حسن بناء و ترتیب مسلم مورد قبول است، زیرا او در آنچه که آورده در جای دیگر باز آن را تکرار نمی‌کند، امام بخاری این عمل را تکرار کرده است.
و راجع به آراء و عقاید شیخین، در ترجمة شیخ بخاری ما توضیحات بیشتر را داده ایم، در مقدمة شروط السته به نقل از ذهبی آمده است که ابی عمرو حمدان گفته: از ابن عقده سؤال کردم: بخاری حافظ‌تر است یا مسلم؟ گفت: هردو عالم هستند، باز مجدداً سؤال را تکرار کردم، گفت: برای محمد بن اسماعیل در اهل شام اشتباه واقع می‌شد، زیرا او کتاب‌های آنان را می‌گرفت گاهی مردی را در جائی به کنیة او نقل می‌کرد و همین مرد را در جائی دیگر تکرار به اسم می‌آورد، اما مسلم کمتر برای او اشتباه واقع شده چون مسانید را نوشته و مقاطیع و مراسیل را ننوشته است، و باید این را هم بدانیم بخاری از شیوخ مسلم می‌باشد.
-------------------------------------------------------