رده است، و تاریخ فوت او را 275 نوشته. در ریحانة الادب دویست و هفتاد و نه در هفتاد سالگی ضبط کرده است. ذهبی(1) در میزان الاعتدال و ملا علی قاری در شرح الشمایل این نظریه را داشته اند(2).
در دائرة المعارف مؤسسه انتشارات فرانکلن به سرپرستی غلام حسین مصاحب و الأعلام خیرالدین زرکلی نوشته شده: در آخر عمر از نعمت بینائی چشم پوشیده است، در معجم مطبوعات العربیه و المعربه نوشته شده: امام ابوعیسی بن محمد بن عیسی بن سوره بن طحال سلمی بوغی از اجلة حفاظ و محدثین بوده و کتاب او ثالث صحاح سته است و هرکسی این کتاب در خانة او باشد مثل این که پیغمبر در خانة اوست و صحبت می‌کند(3). در دائرة المعارف اسلامی، احمد سنتاوی گوید: اکثر روایت بر نسب او آن است که ما در نسب او ذکر کرده‌ایم و روایاتی دیگر هست که گویند: محمد بن عیسی بن سوره بن شداد. و محمد بن عیسی بن یزید بن سکن. و صاحب همین دائرة المعارف این را ضبط کرده است: ابوعیسی محمد بن عیسی ابن سوره ابن شداد ترمذی، منسوب است به ترمذ که در اعلی مجرای نهر جیحون بر مسیر شش فرسخ از بلخ قرار گرفته است.
بعضی گویند: هنگامی که به دنیا آمد، اکمه(4) و نابینا بود، و بعد نابینائی او برطرف گردید، همین کتاب اضافه می‌کند جز اطلاعات کمی در بارة او نداریم و نمی‌دانیم ترمذی کجا به دنیا آمده، آیا در قریه بوغ یا شهر ترمذی چشم به جهان گشوده، سمعانی گوید: در تعلیل نسبت او به بوغ یا این که در این قریه بوده است و یا در اینجا ساکن شده تا این که فوت کرده است، ملا علی قاری از ترمذی نقل می‌کند که او گفته: جد من مروزی بود در ایام لیث بن سیار سپس از مرو به ترمذ نقل مکان کرده است.
در مورد وفات او ابوالاشبال احمد شاکر در مقدمة سنن ترمذی(5) گوید: در تاریخ وفات او به طور جزئی و غیر جید اختلاف شده است، سمعانی در الانساب در ماده الترمذی گفته: در دهکدة خودش بوغ که یکی از روستاهای ترمذ است در «سنه نیف وسبعین مائتین» فوت کرده است و در ماده البوغی گفته: در سال 275 در قریة بوغ زندگی را بدرود گفته. یاقوت در قسمت اول از سمعانی تقلید کرده و ابن خلکان در مورد دوم از او پیروی کرده است، شیخ عابد، سندی به خط خودش بر نسخة ترمذی ذکر کرده است که ترمذی در سال 209 به دنیا آمده و 68 سال زندگی کرده و در سال 277 فوت کرده است. احمد شاکر می‌افزاید: این نظریه اشتباه است، صواب آن است که حافظ المزنی در التهذیب از حافظ ابی العباس جعفر بن محمد بن المعتز المستغفری نقل کرده است که گفته: شب دوشنبه سیزده رجب سال 279 ابوعیسی ترمذی در ترمذ(6) وفات یافته است، این قسمت مورد اعتماد علماء و تاریخ فوت او را در این سال قرار داده اند، مستغفری مؤرخ بزرگی بوده به خراسان مسافرت کرده و مدت مدیدی در آنجا اقامت داشته است. چنانکه ترجمة او در الانساب سمعانی صفحة 528 و تذکرة الحفاظ ذهبی (283:3) بر این دلالت دارد.
احمد شاکر باز می‌گوید: با همة آنچه که ذکر شد ترجیح می‌دهیم که ترمذی در قریة بوغ(7) به دنیا آمده و در آنجا هم فوت کرده است، آنان که گفته اند: در ترمذ وفات یافته به این منظور بوده که در دهکده‌ای «بوغ» از دهات ترمذ که تابع آن بوده به رحمت حق  پیوسته و مانند این نسبت زیاد است.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) در مقدمه جامع الصحیح ترمذی به قلم ابی الاشبال احمد محمد شاکر در صفحة 77 آمده: وقد ذكر الحافظ الذهبي في ميزان الاعتدال: أنه مات سنة 279 وكان من أبناء سبعين وقال العلامة الملا علي قاري في شرح الشمايل بعد أن ذكر وفاته سنة 279: «وله سبعون سنة»، وقال الصلاح الصفدي في «نكت الهميان» وله سنة بضع ومأتين والله أعلم.
2) منقول از دائرة المعارف اسلامی احمد السنتاوی.
3) کشف الظنون جلد دوم.
4) در البدایه والنهایه جزء 11 صفحة 66 آمده: «يقال: إنه وُلد أكمه». در مقدمة ترمذی ابی الاشبال احمد محمد شاکر در صفحة 78 گوید: وقد قيل: إنه ولد أكمه «نقل ذلك الحافظ المزني في التهذيب وابن العماد في الشذرات وغيرهما» وهذا خطأ يرده، ما عرف من ترجمته.
5) صفحة 91 چاپ مصر.
6) در مقدمة سنن ترمذی نوشتة احمد شاکر صفحة 78 و 79 آمده: در ضبط کلمة «ترمذ» اختلاف است آنچه که معروف و مشهور است بر زبان‌ها به کسر تا و میم و سکون را بر وزن «اسمد» می‌باشد، چنانکه صاحب قاموس آن را ضبط کرده است، سمعانی گفته: ترمذ شهری است قدیمی بر طرف نهر بلخ که آن را جیحون گویند، ابن خلکان گفته: از کسی که آنجا را دیده پرسیده‌ام: آیا در ناحیة خوارزم است یا ماوراء النهر؟ جواب داده در شمار ماوراء النهر است از آن طرف.
یاقوت گفته: «مدينة مشهورة من أمهات المدن راكبة على نهر جَيحون من جانبه الشرقی، متصلة العمل بالصغانيان (چغیانیان) ولها قُهندز (کُهَن دِز «دژ قدیم») وربض يحيط بها سورٌ وأسواقها مفروشة بالآجر ولهم شرب يجري من الصغانيان لأن جيحون يستقل عن شرب قراهم».
7) بوغ به ضم با و سکون واو و غ معجمه: دهکده‌ای از دهات ترمذی است که بین آنها شش فرسخ می‌باشد و محتمل است اهل این قریه باشد که نسب او به این قریه یا شهر آن بوده، زیرا به نظر نمی‌رسد که اهل شهر باشد و به دهات آن منسوب شود.8- محل سکونت: ترمذ.ابوحنیفه نعمان بن ثابت بن زوطی بن ماه. در ریحانة الادب(1) گوید: «نسبت او به یزدجرد بن شهریار آخرین ملوک ساسانی می‌رسد»، در سال 80 هجری در کوفه متولد شد و در سال 150 در بغداد درگذشت.
وی رحمه الله بسیار عالم و عامل و وارع و اهل زهد و پرهیز کثیر الخشوع و دائم التضرع بسوی خدا بود، از حماد ابن ابی سلیمان و از ابراهیم نخعی و علقمه بن قیس شاگرد عبدالله بن مسعود علم فقه و حدیث را اخذ و تلقی نمود، امام شافعی و امام مالک به کمالات او معترف بوده اند.
عده‌ای از اصحاب و شاگردان او بنام «اصحاب ابوحنیفه» مانند قاضی ابویوسف(2) و محمد بن حسن شیبانی و زفر، مذهب او را دریافته و تدوین نمودند، عبدالله بن مبارک و وکیع، نیز از او روایت کرده اند. و او چهار تن(3) از اصحاب پیامبر (ص) را مانند: انس بن مالک، عبدالله بن اوفی در کوفه، سهل بن سعد ساعدی در مدینه و ابوطفیل عامر بن وائله را در مکه درک نمود، لکن به آنها نرسید، و اخذ از آنها نکرد. ایشان از علماء درجه اول اسلام و مؤسس مذهب حنفیه است.
فضیل بن عیاض، وکیع بن جراح، ابراهیم ادهم، داوود طائی، بشر حافی و ابویوسف قاضی، محمد بن حسن شیبانی، زفر بن هزیل و بعضی دیگر از اکابر مجتهدین تلامذة وی بوده اند و از او روایت کرده اند(4).
اکثریت مسلمانان افغانستان، پاکستان، بنگلادش، ترکیه، هندوستان و آسیای مرکزی تابع مذهب او می‌باشند و او در میان مسلمین عنوان «امام اعظم» را دارد(5).
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) جلد 7 صفحة 76.
2) دکتر محمد یوسف موسی در کتاب الفقه الاسلامی صفحة 134 گوید: ابویوسف اصحاب ابوحنیفه اولین کسی بود که کتابی را در مذهب تدوین کرد.
3) موافق با تاریخ ریحانة الادب جلد 7 صفحة 76.
4) ریحانة الادب.
5) ایرانشهر.9- شغل شخصی: کسب و نشر علم، و شغل و درآ