 83.1- صحیح ترمذی(1) که مهمترین تألیفات او می‌باشد و جامع پنج هزار حدیث است، او در علم حدیث زبردست بوده و به ملاحظات نقد ممتاز و مواضع خلاف بین مذاهب را در این کتاب بیان کرده است، شرح‌هایی بر این کتاب نوشته اند از جمله شرح «تحفة الأحوذی» لِلمبارکفوری الهندی متوفی به سال 1353 هجری می‌باشد.
در مقدمة صحیح ترمذی(2) آمده: قاضی ابی بکر بن العربی در آغاز شرحی که بر صحیح ترمذی نوشته و «عارضة الأحوذی» نام داده و فصل نفیسی در مدح کتاب ترمذی نوشته و از آن به خوبی توصیف کرده است(3).
امام ترمذی گوید: این کتاب را بر علماء حجاز و عراق و خراسان عرضه کردم به آن راضی بودند، و کسی که کتاب من در خانة او باشد مثل این که پیغمبر در خانة اوست و صحبت می‌کند(4).
در شرح تاج الأصول و مقدمة ترمذی آمده که امام ترمذی گفته است: این کتاب را بر علماء عراق و خراسان و حجاز نشان دادم به آن راضی بودند و آن را نیکو و مستحسن دانستند: مَنْ كانَ في بيته هذا الكتاب فكأنما في بيته نبيٌ يتكلم(5).
کسی که این کتاب (صحیح ترمذی) در خانة او باشد مثل این که پیغمبری در خانة اوست، و حرف می‌زند، این کتاب در مصر و قاهره و هند چاپ شده و برآن شرح‌ها نوشته اند.
2- العلل: نصف این کتاب را در سمرقند تألیف کرده و در عید اضحی سال 270 آن را به پایان رسانده است(6).
3- الشمائل المحمدیه: که در کلکته و اسلامبول و فاس و دهلی چاپ شده است، و محمد بن قاسم جسوس شرحی به نام الفوائد الجلیلیة البهیة علی الشمائلِ المحمدیة بر الشمائل او نوشته و هردو در قاهره به چاپ رسیده اند.
4- کتاب التاریخ: کتاب التاریخ را در فهرست ابن ندیم یافتم در معجم المؤلفین عمر رضا کحاله آمده از تصانیف او است:
الجامع الصحيح، والشمائل في شمائل النبي (ص) والعلل في الحديث.
5- رساله‌ای در خلاف و جدل (الجرح والتعدیل)، و تاریخ حافظ عمادالدین ابی الفداء در تاریخ البدایه والنهایه(7) گوید: او مصنفات مشهوره ای دارد از قبیل: الجامع، الشمائل، أسماء الصحابه وغیر ذلک.
6- الزهد.
7- الأسماء والکنی. وغیر ذلک.
ابن حبان در کتاب الثقات گوید: ابوعیسی از کسانی بود که جمع کرد و حفظ کرد و مذاکره نمود، عمر رضا کحاله گوید: او محدث و حافظ و فقیه و مؤرخ بود. علامه طاش کبری زاده در کتاب مفتاح السعاده گوید: او یکی از اعلام علماء حفاظ بود و در فقه ید صالحی داشت، حدیث را از جماعتی از ائمه اخذ نمود و به درجة صدر اول از مشایخ رسید(8).
ابوسعید ادریسی گوید: ابوعیسی در حفظ، ضرب المثل بود(9). حاکم گوید: از عمر بن علک شنیدم گفت: «مات البخاري فَلَم يَخلف بخراسان مثل أبي عيسى» در علم و حفظ و ورع و زهد، و او اینقدر از خوف خدا گریست تا این که بینایی را از دست داد و چندسال به ضریری باقی ماند رحمه الله تعالی.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) مقدمة صحیح ترمذی صفحة 87 آمده: وفي كشف الظنون في الكلام عن «الجامع الصحيح» للترمذي وهو ثالث الكتب الستة في الحديث وقد اشتهر بالنسبة إلى مؤلفِهِ، فيقال: جامع الترمذي ويقال له: السنن أيضاً والأول أكثر.
2) مقدمة صحیح بخاری به قلم احمد محمد شاکر صفحة 89.
3) از جمله گفته: وفيه أربعة عشر علماً وذلك أقرب إلى العمل وأسلم: أسند وصحح وضعف وعدد الطرق وجرح وعدل واسمى وأكنى ووصل وقطع وأوضح المعمول به والمتروك وبين اختلاف العلماء في الرد والقبول لأثاره، وذكر اختلافهم في تأويله، وكل علم من هذا العلوم أصل في بابه، وفرد في نصابه. صفحة 90.
4) در شرح تاج الاصول صفحة 15 اینطور از امام ترمذی منقول است: مَنْ كانَ في بيته هذا الكتاب فكأنما في بيته نبيٌ يتكلم.
5) در مقدمة صحیح ترمذی به قلم احمد شاکر آمده: ابوعلی منصور بن عبدالله خالدی از ترمذی نقل کرده که در شأن کتابش (الجامع) گفته: صنفت هذا الكتاب فعرضته على علماء الحجاز والعراق والخراسان فرضوا به، ومَنْ كانَ في بيته هذا الكتاب فكأنما في بيته نبيٌ يتكلم. صفحة 88.
6) البدایه والنهایه جزء 11 صفحة 67.
7) جزء 11 صفحة 66 البدایه والنهایه.
8) مقدمة صحیح ترمذی به قلم احمد شاکر صفحة 86.
9) ادریسی گفته: شنیدم از ابی بکر محمد بن احمد بن حرث مروزی فقیه که می‌گفت: از احمد بن عبدالله ابی داوود مروزی شنیدم می‌گفت: از ابی عیسی محمد بن عیسی حافظ شنیدم که می‌گفت: در راه مکه بودم و دو جزء را از احادیث یکی از مشایخ نوشتم و آن شیخ به نزدیکی ما عبور کرد و پرسیدم، گفتند: فلان شیخ است. پیش او رفتم و گمان کردم دو جزئی که از او نوشته‌ام همراه دارم و دو جزء را در محل گذاشته بودم، فکر کردم همان دو جزء او می‌باشند هنگامی که به حضور او رسیدم از او پرسیدم و به من جواب داد، چون نگاه به دو جزء کردم دیدم سفید هستند و عوضی برداشته‌ام تعجب کردم، سپس شیخ در حفظ آن احادیث را بر من قرائت می‌نمود، و مرا نگاه می‌کرد و دید دو جزئی که در دستم می‌باشد سفید هستند بعد گفت: از من خجالت نمی‌کشید، گفتم: نه و قصة خویش را برایش بیان کردم و گفتم: همة آن احادیث را حفظ دارم. گفت: بخوان، پس همة آنچه برایم خوانده بود مرتب برایش خواندم باور نکرد و گفت: قبلاً آن را حفظ کرده‌ای، پس گفتم: احادیثی غیر از این برای من بخوان، سپس چهل حدیث از غرائب حدیث را برای من خواند، بعد گفت: پس اینها را بخوان، و من همة ان را آن طوری که تقریر کرده بود از اول تا آخر برایش بازگو کردم و حتی از یک حرف هم خطا نکرده بودم، پس گفت: من مثل شما را ندیده ام. مقدمة صحیح ترمذی صفحة 85. در پاورقی نوشته، در الانساب و التهذیب و تذکرة الحفاظ این حکایت نیز آمده است.<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:147.txt">1- نام و نسب</a><a class="text" href="w:text:148.txt">2- کنیه</a><a class="text" href="w:text:149.txt">3- لقب</a><a class="text" href="w:text:150.txt">4- تاریخ تولد</a><a class="text" href="w:text:151.txt">5- محل تولد</a><a class="text" href="w:text:152.txt">6- تاریخ وفات</a><a class="text" href="w:text:153.txt">7- محل وفات</a><a class="text" href="w:text:154.txt">8- محل سکونت</a><a class="text" href="w:text:155.txt">9- شغل شخصی</a><a class="text" href="w:text:156.txt">10- نام پدر</a><a class="text" href="w:text:157.txt">11- شغل پدر</a><a class="text" href="w:text:158.txt">12- نام فرزند</a><a class="text" href="w:text:159.txt">13- شغل فرزند</a><a class="text" href="w:text:160.txt">14- درآمد</a><a class="text" href="w:text:161.txt">15- رابطه با حکومت</a><a class="text" href="w:text:162.txt">16- محل تحصیل</a><a class="text" href="w:text:163.txt">17- استادان و شیوخ او</a><a class="text" href="w:text:164.txt">18- نام مدارس</a><a class="text" href="w:text:165.txt">19- نام مساجد</a><a class="text" href="w:text:166.txt">20- مسافرت</a><a class="text" href="w:text:167.txt">21- اجازه از که گرفته</a><a class="text" href="w:text:168.txt">22- کجا درس می‌داده</a><a class="text" href="w:text:169.txt">ورع و امانت او</a><a class="text" href="w:text:170.txt">مکانت علمیة او</a><a class="text" href="w:text:171.txt">سننه الکبری</a><a class="text" href="w:text:172.txt">23- شاگردان نخبة او</a><a class="text" href="w:text:173.txt">24- آثار علمی او</a></body></html>1- اسم و نسب: احمد بن علی بن شعیب بن علی بن سنان بن دینار ابن بحر نسائی که یکی از اصحاب كتب سته است، نسائی منسوب است به «نساء» که شهری است از شهرهای خراسان(1)، عده‌ای از رجال برجسته و نا